“qafqaz evi “ İdeyasi mühaciRƏT ƏDƏBİyyatinda



Yüklə 2,8 Kb.

səhifə49/114
tarix30.12.2017
ölçüsü2,8 Kb.
1   ...   45   46   47   48   49   50   51   52   ...   114

 
 
150 
bənddə  isə  Qafqaz  millətlərinin  çökməsi  ilə  rusların  da  xilas 
olacağı bildirilirdi. 
     Bəyannaməni,  Azərbaycan  Milli  Mərkəzinin  sədri  M.  Ə. 
Rəsulzadə, Gürcüstan Milli Siyasi Mərkəzinin sədri N. Jordaniya 
və Şimali Qafqaz Milli Komitəsinin sədri prof. Əhməd Maqoma 
imzalamışlar. QİK- Qafqazlıların mühacirətdə yaratdıqları sonun-
cu müştərək təşkilat oldu. 
     SSRİ  millətlərinin  taleləri  kimi  məqsəd  və  vəzifələri  də 
oxşar idi: hamısı işğala məruz qalmış, hamısı azadlıq mübarizə-
sinə qalxmışdı. Bu baxımdan mühacirət tarixində müstəsna  əhə-
miyyəti  olan  “Prometey”  cəbhəsinin  yaranması  labüd,  eyni  za-
manda zəruri idi. Bir tərəfdən “Bütün ölkələrin proletarları, birlə-
şin!” şüarını irəli sürən sovetlərə və kommunizm ideologiyasının 
beynəlxalq aləmdə əsas yayıcılarından olan İnternasionala, digər 
tərəfdən  isə  “tək  və  bölünməz  Rusiya”  prinsipini  hədəf  tutaraq 
millətlərin müstəqilliyinin qeyd-şərtsiz qəbulunu mümkün sayma-
yan rus mühacirətinə qarşı qeyri-rus mühacirlərin vahid platfor-
madan  çıxış  etməsi  həm  kommunizm  ideologiyasına,  həm  də 
imperiya  pərəst  dairələrə  kəskin  zərbə  vururdu.  “Prometey”in 
mövcudluğu  və  fəaliyyəti  SSRİ  daxilində  də  millətlərin  antiim-
perialist mübarizəsinə istiqamət verir, ona ideoloji-siyasi cəhətdən 
təkan göstərirdi. 
     1920-30-cu  illərdə  SSRİ  daxilində  baş  verən  hadisələrin, 
yürüdülən siyasətin mahiyyətinin açıqlanıb beynəlxalq ictimaiy-
yətə çatdırılmasında “Prometey” xeyli iş  gördü.  Təqdirəlayiq  və 
örnək  bir  haldır  ki,  belə  beynəlmiləl  bir  təşkilatın  meydana 
gəlməsində ilk təşəbbüs M. Ə. Rəsulzadəyə məxsusdur. Bununla 
yanaşı  onun  ağır  bir  missiyanı  öz  üzərinə  götürməsi  də  qeyd 
olunmalıdır. Belə ki, bu dövrdə M. Ə. Rəsulzadə sağdan Almaniya 
və Yaponiyaya meyl edən radikal millətçi, soldan liberal və sosial 
demokratiya  yönlü  cərəyanların,  eyni  zamanda  erməni-rus 
mühacirlərinin təzyiqlərinə məruz qalmışdı. Sağların “sosialist”, 
“marksist” ittihamlarına, solların və rus-erməni mühacirlərinin isə 
“pantürkist”, “panislamist” ittihamlarına tab gətirib “Prometey”i 


 
 
151 
“Bütün SSRİ əsiri millətlərin cəbhəsinə” çevirmək o qədər də asan 
deyildi.  Lakin,  qarşıya  qoyulan  vəzifə  əsasən  həll  edildi:  cəbhə 
yaradıldı və uğurlu fəaliyyət göstərdi. 
     Qafqaz 
Cümhuriyyətlərinin  mühacirətdəki  birliyinə 
gəldikdə isə, qeyd etmək lazımdır ki, belə bölgəsəl qruplaşmalar 
da ümumi antibolşevik hərəkatının formalaşmasında az əhəmiyyət 
kəsb  etməmişdi.  Qafqaz  birliyi  öz  növbəsində  türküstanlıları  və 
tatarları  da  (İdia-Ural,  Krım,  Başqırd  və  s.)  analoji  birliklər 
yaratmağa sövq edirdi. 
     Digər  tərəfdən  kommunist  cəbhəsi  olan  Zaqfederasiyaya 
(ZSFSR) qarşı, Moskvasız Qafqaz Konfederasiyası Şurası yarat-
maq müstəqilliyin və asılılığın nümunələri idi ki, öz növbəsində 
belə paralellik cəmiyyətdə müqayisə imkanı da yaradırdı. 
     Qafqaz  Birliyi  ideyasında  maraqlı  cəhət  kommunist 
variantının  əksinə,  Şimali  Qafqazın  Zaqfederasiyadan  (Cənubi 
Qafqazdan) ayrılmaması idi. Sovetlər isə bu dövrdə Şimali Qafqaz 
Cümhuriyyətinə daxil olan xalqları-çeçen, inquş, balkar, kumık, 
çərkəz, adıgey, ləzgi, avar, osetin və başqalarını parçalayıb onları 
ayrı-ayrılıqda muxtar şəklə salırdı. 
     Könüllülük  prinsipi  əsasında  1918-ci  ildə  Şimali  Qafqaz 
Cümhuriyyətinin rəsmi dövlət dili elan olunmuş kumık dili bu sta-
tusdan  məhrum  edilərək,  onun  yerinə  onlarla  milli  dil,  əlifba-
larının belə olmadıqlarına məhəl qoyulmadan süni sürətdə tətbiq 
edilirdi.  İlk  baxışdan  humanist  görünən  bu  siyasət  1917-20-ci 
illərdə “ərəb məmləkətindən türk ruhunun və türkçülük şüurunun 
hakim olduğu bir məmləkətə çevrilən” [223,s.30] Şimali Qafqazın 
ruslaşdırılmasına zəmin hazırlamaq demək idi. 
     Sovetlərin Şimali Qafqazı Cənubi Qafqazdan ayrı salmaq 
siyasətinə qarşı mühacirətin, dörd Qafqaz cümhuriyyətinin vahid 
ailədə birləşməsi ideyası bu mülahizələr baxımından az əhəmiy-
yətli görünmür. 
     “Prometey” və “Qafqaz Konfederasiyası Şurası”nın yaran-
ması  və  fəaliyyəti  mühacirətdə  milli  azadlıq  ideologiyasının, 


 
 
152 
dövlətçilik şüurunun formalaşmasında da xüsusi rol oynadı. Azər-
baycana,  eləcə  də  digər  Qafqaz  Cümhuriyyətlərinə  göndərilən 
qəzet və jurnallar (Prometey, Qurtuluş, İstiqlal, Bildiriş və b.) milli 
azadlıq ideyalarının məhv edilməsi yolunda ciddi maneə idi. 
     Qafqaz  Konfederasiyası  Şurasının  praktiki  əhəmiyyətinə 
gəldikdə  isə  etiraf  etmək  lazımdır  ki,  hazırda  Qafqaz  Cümhu-
riyyətlərinin siyasi, hərbi cəhətdən konfederativ birliyi qeyri-real 
görünür. Lakin, 1918-1921-ci illərdə Qafqaz Cümhuriyyətlərinin 
bolşevik  istilasına  qarşı  müştərək  müdafiə  sistemi  yarada  bil-
mədikləri və sovetlərin Qafqazda yürütdükləri siyasət müqabilin-
də XX əsrin Ι yarasında bu ideya son dərəcə aktual və əhəmiyyətli 
idi. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 


 
 
153 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
ÜÇÜNCÜ BÖLÜM 
 
MÜHACİRƏT ΙΙ DÜNYA MÜHARİBƏSİ İLLƏRİNDƏ 
SONRAKI DÖVRLƏRDƏ 
 
3.1. Azərbaycan legionlarının formalaşdırılması, 
Alman rəsmi dairələri ilə aparılan danışıqlar 
 
     1941-ci  ildə  alman-sovet  müharibəsinin  başlaması,  Azər-
baycan  mühacirətinin  fəaliyyət  istiqamətlərini  dəyişmə  zəruriy-
yəti ilə üzləşdirdi. 
     Mühacirlərin  müharibə  dövründəki  fəaliyyətini  üç  qismə 
ayırmaq olar: 
     1.    Əsir  düşmüş  azərbaycanlıların  xilas  edilməsi,  ayrıca 
döyüş legionlarının təşkili. 
     2.  Almaniyanın  Azərbaycanın  müstəqilliyini  tanıması 
istiqamətində aparılan iş. 
     3.  Müharibə  bitdikdən  sonra  hərbi  əsirlərə  və  əsgi 
legionçulara yardım göstərmək.  
     Müharibənin elə ilk aylarından sovetlər tərəfindən alman-
lara  xeyli  adam  əsir  düşmüşdü.  Alman  tədqiqatçısı  P.  Mühlen 




Dostları ilə paylaş:
1   ...   45   46   47   48   49   50   51   52   ...   114


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə