“qafqaz evi “ İdeyasi mühaciRƏT ƏDƏBİyyatinda



Yüklə 2,8 Kb.

səhifə64/114
tarix30.12.2017
ölçüsü2,8 Kb.
1   ...   60   61   62   63   64   65   66   67   ...   114

 
 
196 
     Bu  hadisə  Türkiyə  ictimaiyyətini,  eləcə  də  Azərbaycan 
türklərini  bərk  qəzəbləndirmiş,  Azərbaycan  Kültür  Dərnəyinin 
Gənclik  qolu  (Nəcati  Okut)  və  Yönətim  Kurulu  (Səlcuq  Önal) 
rəhbərləri  Türkiyə  prezidenti  Fəxri  Qorutürkə,  Baş  nazir  Süley-
man Dəmirələ, Xarici İşlər naziri Xeyrəddin Ərkmənə, Milliyyətçi 
Hərəkat  Partiyası  Genel  Başqanı  Alparslan  Türkeşə,  dərnək 
adından  fars  hakimiyyətinin  yürütdüyü  siyasəti  pisləyən  teleq-
ramlar göndərmişdi. 
    Qöndərilən teleqramların birində deyilirdi: “Son günlər İran 
Azərbaycanında  Azəri  türklərinə  qarşı  yoğunlaşdırılan  basqı  və 
soyqırımı hərəkəti dünən on bir soydaşımızın suçsuz olaraq edam 
edilməsilə doruq nöqtəsinə çatmışdı. 
     Bu xunxar qətliam qarşısında türklər və islamlıq adına işə 
qarışmanızı  sayğılarımızla  ərz  edirik”  [32,N-233,1980].  İslam 
inqilabının Güney Azərbaycanına gətirdiyi bəlalardan biri də 100 
minlərlə  cənublu  soydaşımızın  ölkəni  tərk  etmək  məcburiyyəti 
qarşısında qalması idi. 1984-cü ilə qədər təkcə Türkiyəyə 350 min 
nəfər İran türkü qaçmışdı. 
     80-ci  illərdə  Cənubi  Azərbaycan  mühacirlərinin  məskun-
laşması,  eyni  zamanda  onların  Kültür  Dərnəyi  ətrafında  toplaş-
ması problemləri Azərbaycan mühacirlərinin qarşısına yeni vəzi-
fələr  qoyurdu.  Cənubi  Azərbaycan  mühacirlərinin  ləng  də  olsa 
siyasiləşməsi,  paralel şəkildə  Şimali Azərbaycanda milli  azadlıq 
hərəkatının  inkişafı  öz  növbəsində  bütöv  Azərbaycan  ideyasını 
yavaş-yavaş siyasi gündəmə gətirirdi. 
     Avropaya  mühacirət  edənlər  də  məskunlaşdığı  ölkələrdə 
cəmiyyətlər,  dərnəklər  yaradaraq  ilk  növbədə,  Şimali  Azərbay-
cana körpü olan Azərbaycan Kültür Dərnəyi ilə əlaqəyə girirdilər. 
Bu  cəmiyyət  və  dərnəklərdən  Madriddə  “Azərbaycan  Dostları” 
(Cəlal  Erkin),  Londonda  “Azərbaycan  Dayaqçıları”  (Mustafa 
Rəsuli),  Avstriyada  “Qafqaz  Dostları”  (Kənan  Gürel),  Stok-
holmda  “Azərbaycan  Mədəniyyət  Mərkəzi”  (Əlirza  Qəzvini), 
Malmödə  “Azərbaycan  Mədəniyyət  Mərkəzi  (Əjdər  Tağızadə), 
Kölndə  “Azərbaycan  Mədəniyyət  Mərkəzi”  (İbrahim  Alov), 


 
 
197 
Almaniyada  Azərbaycan-Almaniya  Kültür  Dərnəyi”  (İbrahim 
Əhrari) və başqalarını göstərmək olar. 
     Böyük əksəriyyəti siyasətdən uzaq olsalar da bu cəmiyyət-
lər Sovet imperiyasının çökməsi və Azərbaycanın müstəqilliyinə 
qovuşma imkanının yaranmasından ruhlanaraq Türkiyə vasitəsilə, 
bir sıra hallarda isə “Vətən” cəmiyyətinin xətti ilə Azərbaycanla 
əlaqə yaratmaq yolları arayır, eyni zamanda Avropa ictimaiyyətini 
Şimali Azərbaycanın müstəqilliyi və Dağlıq Qarabağ məsələsinin 
həqiqi mənzərəsi ilə tanış edirdilər. 
     SSRİ-Türkiyə  münasibətlərinin  hələ  60-cı  illərdə  nisbi 
rəvanlaşması  ilə  Azərbaycan-Türkiyə  münasibətlərində  də  bir 
canlanma yarandı (əsasən də S. Dəmirəlin Moskva və Türk res-
publikalarına 1968-ci il səfərindən sonra). Münasibətlərin yaxşı-
laşmasına, mədəni əlaqələrin get-gedə artmasına təsir edən başlıca 
amillərdən  biri  Kremlin  tədricən  totalitar  üsul-idarədən  inzi-
batçılığa keçməsi  idi. Digər tərəfdən xarici  ölkələrdə SSRİ-dəki 
mövcud quruluşu dəyişdirməyə qadir olan güclü mühacir birlikləri 
də qalmamışdı. 
     Bu  həqiqəti  Azərbaycan  mühacirləri  özləri  də  etiraf 
edirdilər. Əli  Azərtəkinin 60-cı illərdə söylədiyi  fikir  yuxarıdakı 
mülahizə ilə bağlı aydın mənzərə yaradır: “Gərək hür dünyada və 
gərəksə  Sovetlər Birliyində  mövcud  bu  günkü şərtlər altında bir 
ideya  olaraq  kommunizm  və  bir  rejim  olaraq  Sovetlər  Birliyinə 
qarşı mücadiləçi aktiv təşkilat anlamında, inqilabi Milli Mücadilə 
imkanları olduqca daralmış, hətta ortadan qalxmışdır” [32, N282, 
1991]. 
     Uzun illər Türkiyədə çalışan əski DTK əməkdaşı, jurnalist 
Ə. Hüseynbəyli da “Mühacirlər” əsərində oxşar qənaətə gələrək 
göstərir ki, 70-ci illərdə maddi məhrumiyyətlər içərisində yaşayan, 
ciddi  sosial  dayaqları  olmayan  Azərbaycan  mühacirləri  Sovet 
Azərbaycanı,  bütövlükdə  isə  SSRİ  üçün  dağıdıcı  təhlükə  təşkil 
etmir və rejimi dəyişdirəcək gücə, imkana malik deyildilər. “Biz 
buna  Bakıdakı  rəhbərliyi  inandırmışdıq,  rəhbərlik  də  öz 


 
 
198 
növbəsində  Azərbaycan  KP  MK-nı  əmin  edə  bilmişdi”  [380, 
s.123]. 
     Lakin  yuxarıda  qeyd  etdiyimiz  kimi  Moskva  özü  60-cı 
illərdə  bu  qənaətə  gəlmiş  və  Türkiyə-Azərbaycan  əlaqələrinin 
əvvəlki illərə nisbətən təhlükəsizliyinə tam əmin olduqdan sonra 
sərhəd qapılarını az da olsa cənub qonşusuna açmışdı. 
     Azərbaycan-Türkiyə  əlaqələrinin  genişləndirilməsinə  xü-
susi əhəmiyyət verən mühacirlər də öz növbəsində bu istiqamətdə 
bütün  imkanlardan  istifadə  edir,  Türkiyə  rəsmi  dairələrinə  təsir 
göstərməyə  çalışırdılar.  Hansı  missiya  ilə  gəlməsindən  asılı 
olmayaraq  Kültür  Dərnəyi  Türkiyəni  ziyarət  edən  azərbaycan-
lılarla  Türkiyə  ictimaiyyəti,  eləcə  də  mühacirlər  arasında  əsas 
əlaqəçiyə çevrilməyə başlamışdı. 
     Azərbaycan  tərəfdən  isə  elm  və  mədəniyyət  adamları, 
ələlxüsus  da  məşhur  bəstəçi  Niyazi,  görkəmli  alim  Abbas 
Zamanov  belə  əlaqələrin  qurulmasında  mühüm  rol  oynayırdı. 
Niyazi  və  Abbas  Zamanov  Azərbaycanın  tərəqqipərvər  ziyalıla-
rına  Türkiyədəki  mühacirlərimiz,  onların  zaman-zaman  apar-
dıqları  mübarizə,  keçdikləri  tarixi  yol  barədə  ilkin  məlumatlar 
çatdırır, eyni zamanda Azərbaycanla Türkiyə arasındakı əlaqələ-
rin daha da genişlənməsinə çalışırdı. 
     80-ci  illərin  axırlarına  doğru  SSRİ-nin  tədricən  çökməsi, 
sərhədlərin laxlaması ilə Azərbaycan-Türkiyə əlaqələri daha geniş 
miqyas almağa başladı. 
     Bu dövrdə Azərbaycan mühacirləri əsasən iki istiqamətdə 
iş  aparırdılar:  birinci,  erməni  qəsbkarlarının  Qafqazda  türklərə 
qarşı  başladıqları  soyqırımı  və  Azərbaycan  torpaqları  ilə  bağlı 
reallaşdırmaq  istədikləri  qəsbkarlıq  planlarını  dünya  ictimaiy-
yətinə çatdırmaq, ikinci, müsavatçılığın Azərbaycan milli azadlıq 
hərəkatının  ideoloji bazasına çevrilməsi,  bu ideologiyanın  Azər-
baycanda  kütləviləşməsi,  siyasi  təfəkkürdə  möhkəm  bərqərar 
olması uğrunda mübarizə. 1988-ci ildə Azərbaycan Milli Mərkəzi, 
rəsmi  Moskva  tərəfindən  dəstəklənən  erməni  separatçılarının 
Dağlıq  Qarabağı  Azərbaycandan  qoparmaq  üçün  başladıqları 




Dostları ilə paylaş:
1   ...   60   61   62   63   64   65   66   67   ...   114


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə