Azərbaycan miLLİ elmlər akademiyasi a. Bakixanov adina tariX İnstitutu



Yüklə 4,04 Mb.

səhifə90/189
tarix24.12.2017
ölçüsü4,04 Mb.
1   ...   86   87   88   89   90   91   92   93   ...   189

içərisində iri daş karxanaları və kərpic istehsalı xüsusi yer tuturdu. 80-90-cı illərdə 

Bakı və Yelizavetpol quberniyalarında 200-dən çox kərpic istehsal edən müəssisə 

vardı  [57].  Əlbəttə,  bunların  çoxu  xırda  müəssisələrdən  ibarət  idi.  İstehsalat 

əməliyyatlarında  buxar  gücündən  istifadə  edilən  ―Atlas‖  şirkətinin    müəssisələrində 

ildə  2  milyondan  çox,  Keşlədə  ―O.K.Levin  L.F.Kiander  i  K°‖  şirkətinə  məxsus 

zavodda  isə  orta  hesabla  2  milyon  ədədə  qədər  kərpic  istehsal  edilirdi.  Bunlardan 

başqa,  Bakıda  ―Nargin‖,  ―Vostok‖  firmaları,  habelə  R.K.Rəcəbov,  Sabunçuda 

Əmiraslanov, Rzayev və Balaxanıda Q.T.İbrahimova məxsus iri zavodlar işləyirdi [58]. 

Bu zavodların illik istehsal məbləği milyon manatdan çox idi. 

Buxar 


mühərrikləri 

tətbiq  olunan  kərpic  zavodları  Yelizavetpol 

quberniyasında  da  vardı.  Quberniyadakı  100-dən  çox  kərpic  istehsal  edən 

müəssisənin böyük əksəriyyəti xırda idi. 

Abşeron  ərazisində  onlarla  karxanada  tikinti  üçün  daş  kəsilirdi.  80-90-cı 

illərdə  kəsilən daşların orta  illik  sayı 680  mindən çox  olurdu. Azərbaycanda əhəng 

istehsalı geniş yayılmışdı. Yelizavetpol quberniyasında zəngin mədənlərdən hərtərəfli 

istifadə  məqsədilə  1899-cu  ildə  ―Tovuz‖  tikinti  materialları  və  sement  istehsalı 

səhmdar cəmiyyəti təsis olundu [59]. 

Göründüyü kimi, tikinti materialları sənayesində də iri müəssisələrlə  yanaşı, 

kapitalizmin yüksək mərhələsinə xas olan şirkətlər və səhmdar cəmiyyətlərinin sayı 

getdikcə artırdı. 

1890-cı  ildə  dağ  mühəndisi  Y.İ.Yeger  Naftalanda  hasil  edilən  neftin  emalı 

üçün dəyəri 200 min manata qədər olan bir zavod tikdirdi. 1893-cü ildə ona məxsus 

neft  quyuları  8  min  pud  neft  vermişdi  [60].  Zavodda  neft  emalı  ilə  yanaşı,  xüsusi 

sexdə  dərmanlar  da  hazırlanırdı.  ―Kojelan‖  adlı  sürtkü  dərmanı  Avropa  ölkələrində 

pudu  20-25  manata  satılırdı.  1894-cü  ildə  Y.İ.Yeger  öz  şəriki  ilə  ―Naftalan‖  neft 

sənayesi və ticarəti şirkətini təsis etdi [61]. Əsas kapital 60 min manat idi. Sonra bu 

məbləğ  0,4  milyona  çatdırılmışdı.  160  desyatindən  çox  xəzinə  və  sahibkar  torpağı 

şirkətin icarəsində idi. Sonrakı illərdə Naftalanda neft çıxarılan torpaqların sahəsi 15 

dəfədən çox genişləndirilmişdi. 

Yüngül  sənaye.  Yüngül  sənaye  başlıca  olaraq,  ölkənin  şimal-qərb,  qərb-

cənub-qərb,  eləcə  də  Kürboyu  rayonlarında  daha  çox  yayılmışdı.  Bu  sahədə  ipək 

emalı  sənayesi  mühüm  yer  tuturdu.  İpək  emalı  Nuxa-Zaqatala,  Qarabağ-Naxçıvan 

zonalarının  ictimai-iqtisadi  həyatında  mühüm  rol  oynayırdı.  Kapitalist  istehsalı  ipək 

sənayesində daha erkən inkişafa başlamışdı 

70-ci  illərin  ikinci  yarısından  ipək  sənayesində  bərpa  və  inkisaf  dövrü 

başlandı. Əvvəllərdə olduğu kimi, ipək sənayesinin mərkəzi  olan Nuxa  şəhəri  yenə 

də  istehsalda  həlledici  rol  oynayırdı.  80-ci  illərdə  Nuxa  qəzasında  müəssisələrin 

sayı  sürətlə  artırdı.  Xam  ipəyə  olan  böyük  tələbat  istehsalın  miqyasını 

genişləndirmişdi.  Qəzada  500-dən  çox  iri  və  kiçik  müəssisə  işləyirdi.  80-ci  illərdə 

fabrik  tipli  müəssisələrin  sayı  xeyli  artdı.  Bütün  müəssisələrin  ümumi  istehsal 

məbləği  3  mln  manatdan  çox  idi.  Nuxa  qəzasında  fərdi  müəssisələrlə  yanaşı, 




kapitalist  mülkiyyətinin  nisbətən  inkişaf  etmiş  forması,  xüsusilə  ticarət  evləri 

meydana gəldi. Ticarət evləri və iri fabriklər əsasən azərbaycanlı sahibkarlara məxsus 

idi. 

80-90-cı illərdən Şuşa və Qaryagin qəzalarının ipək emalı  müəssisələrində 



2164 sapsarıyan dəzgah və başqa texniki avadanlıq vardı. Ümumi istehsal məbləği 1 

mln. manata qədər idi. Bəhs edilən illərdə Naxçıvan və Ordubaddakı müəssisələrdəki 

dəzgahların sayı təxminən 600, məhsulun ümumi dəyəri isə 0,5 mln. manata qədər idi. 

Naxçıvan  qəzasında  istehsalda  maşın  tətbiq  edən  müəssisələr  də  azərbaycanlı 

sahibkarların əlində cəmləşmişdi. 

XIX  əsrin  son  rübündən  başlayaraq  Azərbaycanın  ipək  sənayesində  maşın 

tətbiqi  xırda  müəssisələrin  ixtisarına  səbəb  olmuşdu.  1873-cü  ildə  Azərbaycanda 

ipək istehsal edən müəssisələrin sayı 800-dən çox idisə, 1900-cü ildə onlar 463-ə 

enmiş, yəni 2 dəfə azalmışdı. Həmin müəssisələrin 60-da buxar mühərrikləri tətbiq 

edilirdi. Bu fabriklərdə 2300-dək barama açılan tiyan və 2000-ə yaxın dəzgah vardı 

[62].  Sənaye  kapitalizminin  yüksək  inkişaf  mərhələsində  olan  bu  müəssisələr  tək 

maşınların  deyil,  fəhlələrin  də  böyük  əksəriyyətini  özlərində  cəmləşdirmişdi. 

Ümumi  məhsulun  üçdə  iki  hissəsindən  çoxunu  verən  həmin  fabriklərdə  bütün 

fəhlələrin 59,5 %-ni özlərində cəmləşdirmişdi [63]. 

İpək  emalı  Quba,  Şəki,  Göyçay  və  digər  qəzalarda  da  mövcud  idi.  Lakin 

buradakı ipək istehsalı müəssisələri demək olar ki, xırda əmtəə istehsalı mərhələsindən 

yuxarı qalxa bilməmişdi. 

Azərbaycanda  yalnız  xam  ipək  istehsal  edilmirdi.  İpəkdən  həmçinin 

müxtəlif növ parçalar toxunurdu. İpək parça toxuyan xırda müəssisələr əsasən Şamaxı 

şəhərində və onun ətraf kəndlərində, çox cüzi miqdarda isə Nuxada, Gəncədə, Şuşada 

və Ordubadda yerləşirdi. Rusiyadan idxal edilən nisbətən ucuz fabrik məmulatı 

Azərbaycanda  balıq  ovu,  bir  qayda  olaraq,  iltizama  verilirdi.  Buna 

baxmayaraq, 70-ci illərdən başlayaraq, balıq sənayesinə kapital qoyuluşu  xeyli artdı. 

1880-ci  ildə  balıq  sənayesində  iltizam  ləğv  edildi.  Balıq  vətəgələri  açıq 

müzaidə yolu ilə icarəyə verilirdi. Bu tədbir balıq ovunun artmasına səbəb oldu. 1880-

1882-ci  illərdə  736,1  min  pud  balıq  tutulmuşdusa,  1898-1900-cü  illərdə  artım  3 

dəfədən  çox  olmuş,  yəni  2418,7  min  puda  çatmışdı.  Bankə,  Bojepromısel  və  başqa 

yaşayış  məntəqələri  balıq  sənayesi  mərkəzlərinə  çevrilməkdə  idi.  Bunlardan  əlavə 

Züdostov Kultuq və s. fəhlə qəsəbələri salınmışdı. 

90-cı illərin əvvəllərində Samurdan cənuba sənaye əhəmiyyətli ilk siyənək 

balığı vətəgəsi meydana gəldi. Əsrin sonunda bu kimi vətəgələrin sayı 7-8-ə çatmışdı 

[68]. 1900-cü ildə Bakı-Port-Petrovski dəmir yolunun çəkilməsi Xəzərin Azərbaycan 

sahillərində dəniz balıq vətəgələrinin sayının görünməmiş dərəcədə artmasına səbəb 

oldu. 


Cənubi Qafqazın şərab istehsalında Azərbaycan böyük rol oynayırdı. 70-ci 

illərdən  həm  Bakı,  həm  də  Yelizavetpol  quberniyasında  artıq  bir  sıra  qəzaların 

iqtisadi  həyatında  şərab,  araq,  konyak  və  s.  istehsalı  mühüm  rola  malik  idi.  Bakı 





Dostları ilə paylaş:
1   ...   86   87   88   89   90   91   92   93   ...   189


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə