Azərbaycan miLLİ elmlər akademiyasi folklor institutu dəDƏ qorqud elmi-ədəbi toplu



Yüklə 1.45 Mb.
səhifə12/67
tarix25.06.2018
ölçüsü1.45 Mb.
1   ...   8   9   10   11   12   13   14   15   ...   67

31

2012/

IV

ləndən sonra Xəzər xaqanlığı ərazisinə, xaqanlığın süqutundan sonra Vol -

qa Bulqarıstanına yayılmışdır.

Tədqiq  etdiyimiz  mənbələr  göstərir  ki, Aster,  İştar  İ.M.Dyakonovun

gü man etdiyi kimi, qərbi sami kultu (7, 157) olmamışdır. Qərbi samilər

onu özlərindən qabaq Aralıq dənizinin şərq sahillərində yaşayan Kam və

Kuş (17, 73) nəsillərindən mənimsəmiş lər. A.Nakko yazır: – Astarta kultu

Asiyanın dərinliklərində yaranmışdır (12, 94).

Əsli – Astara kultunun tarixi kökləri Xatti panteonunda axtarılmalıdır.

E.ö. III minillikdə Kızıl İrmak çayı boyunda yurd salmış qeyri-ari xattilər

günəş və səhər ilahəsinə Eştan deyirdilər (8, 134, 136, 154).

B.Qroznı yazır: – 1919-cu ildə Kızıl İrmak çayı boyundakı Boğaz köy

kəndindən  yeni  gil  lövhələr  tapıldı.  Həmin  lövhələrin  dili  Xett  dilinə

bənzəmirdi. Ancaq o lövhələrdə çoxlu sözlər vardır ki, Xett sənədlərində

işlənmişdir.  Deməli,  ari  mənşəli  xettlər  həmin  sözləri  qeyri-ari  mənşəli

xattilərdən mənimsəmişlər (6, 26-27).

Əlimizdə olan mətnlərin tədqiqi göstərir ki, xettlərin bəzi ilahələri kimi

Eştan da Xatti mənşəlidir. Eştan teoniminin kökündə eş –işıq sözü durur.

Tan isə səhər, dan yeri deməkdir.

Əsli – Aster – Astara arilərin və samilərin ilahəsi deyildi. Turan mən -

şəli Kam və Kuş etnoslarının ilahəsi idi. Məlumdur ki, Kənan tayfa itti-

faqı  e.  ö.  23-cü  əsrdə Aralıq dənizinin  şərq sahilində  samilərlə  Kam  və

Kuş nəsillərinin qarışması nəticəsində yaranmışdır (12, 94; 17, 73).

İşin elmi nəticəsi. Politeizm dövrünün bir çox mifoloji obrazları min -

il liklər ərzində öz məzmununu dəyişərək xalq yaddaşında mövcud ol muş -

dur. Sonrakı variantı Əsli olan Kənan ilahəsi Aşqli də onlardan biridir.

İşin elmi yeniliyi ondan ibarətdir ki, arxaik variantları Aştoret, Astara,

Aşqli  olan Əsli ilk dəfə olaraq  ilahə kimi tədqiq olunur. Belə bir nəticə

çıxarılır ki, eposlarımızın bir çox bədii obrazları əski dönəmlərdə tarixi-

mifik obrazlar olmuşdur.



İşin tədqiqi əhəmiyyəti. Bu tədqiqat işi bir neçə baxımdan əhəmiyyət-

lidir. İlk öncə ona görə ki, Azərbaycan folkloru ilə qədim Ön Asiya pan-

teonunun  genetik  bağları  öyrənilmişdir.  Həmin  etnogenetik  bağların

araşdırılması Azərbaycan  tarixinin  və  folklorunun  bir  çox  qaranlıq  mə -

qam  larına aydınlıq gətirəcəkdir. 

ƏDƏBİYYAT

1. Бузекул В. Введение в истории Греции. Харьков 1904, 533 с.

2.  Вагнер  Вильгельм.  Очерки  по  картины  древней  Греции.  М.,  1901,

1012 с.



32

2012/

IV

3. Вигуру Ф. Руководство к изучению Библии. т. 1., М., 1897, 533 с.

4. Грець Генрих. История евреев. т 1, Одесса, nəşr ili göstərilməyib, 376 с.

5. Грець Генрих. История евреев. т 2, Одесса, 1907, 384 с.

6. Грозный Б. Хеттские народы и языки. Вестник Древней Истории, №

2 (3), М., 1938, с. 18-33.

7. Дьяконов И.М. Архаические мифы Востока и Запада. М., 1990, 247 с.

8. Иванов И.И. Анатолийские языки Малой Азии. М., 1990. с. 129-160.

9.  Иосиф  Флавий.  Иудейские  древности.  Ш  №  52390,  646  с.  (AMEA

Mərkəzi Elmi Kitabxanası).

10. Кеппен Петр. Крымский сборник. СПб., 1837, 409 с.

11. Масперо Г. Ассирия. М., 1916, 295 с. 

12. Накко Алексей. Старый Бессарабия. ч 1, Одесса, 1873, son səhifələr

yoxdur (AMEA Mərkəzi Elmi Kitabxanası). 

13. Рагозина З.А. История Ассирии. СПб., 1902, 500 с. 

14. Ренан Эрнст. История Израильского народа. т 1, СПб., nəşr ili yoxdur,

272 с.

15.  Родионов  В.Г.  К  образу  лебеда  в  жанрах  чувашского  фольклора.



Советская тюркология, № 6, Баку, 1983, с. 19-28.

16. Рычков Петр. Опыт Казанской истории. СПб.,1767, 196 с.

17. Трачевский А. Древняя история. СПб., 1889, 433 с.

18. Тураев Б. Остатки финикийской литературы. СПб., 1903, 141 с.

19. Хоренский Моисей. История Армении. ч 1, СПб., 1808, 355 с.

20. Шопен И.И. Кавказ и его обитатели. СПб., 1866, 501 с.

21. Норов Авраам, Путешествии по святой земле в 1835 году. ч 1, СПб.,

1854, 495 с.

22. Иосиф Флавий. Иудейская война. Минск. 1991.

23.  Ибн-Хордадбэ.  Сведение  о  Кавказе.  СМОМПК,  вып.  ХХХП,

Тифлис, son səhifələr yoxdur.

24.  Клинописные  тексты  Кюл  Тепе  в  собраниях  СССР.  пер.,  ком.,  и

глоссарий Н.Б.Янковский. М., Наука, 1968, 306 с.

25. Cəfərsoy İlhami. Qədim Ön Asiya panteonunda Əsli və Kərəm kultları.

Folklor və tariximiz. Bakı, 2012.

26. Rəsulzadə M.Ə. Əsərləri. III c, Bakı, Elm, 2012, 596 s.



Rəyçi: F.e.d., prof. Paşa Əfəndiyev


33

2012/

IV

İstanbul Aydın Universitetinin müəllimi

e-mail: jale_coşqun@mail.ru

TÜRK VƏ  SLAVYAN SEHRLİ  NAĞILLARINDA

TÜRK VƏ SLAVYAN  SEHRLİ NAĞILLARINDA

MİFOPOEİK  FORMULLAR

MİFOPOEİK FORMULLAR

XÜLASƏ

Məqalə  türk  və  slavyan  sehrli  nağıllarında  mifopoetik  formulların  tədqiqinə  həsr

edilmişdir. Mifopoetik formullara hiperbolalar, metaforalar, o cümlədən rəng və magik

elementlər aid edilir. Bu xüsusiyyətlər sehrli nağılların kökündə ibtidai insanın mifoloji

təsəvvürləri dayanır. 

Açar sözlər: türk, slavyan, mifopoetika, formul, nağıl

MYTHOPOETIC FORMULAS IN TURKISH AND SLAVIC 

MYTHOPOETIC FORMULAS IN TURKISH AND SLAVIC 

FAIRY TALES

FAIRY TALES

SUMMARY

The article is devoted to the mythopoeic formulas in Turkish and Slavic fairy tales.

Mythopoeic  formulas  include  hyperbolic,  metaphorical,  time  and  number,  color  and

magic  formulas.  The  article  proves  the  presence  of  relations  between  myth  and  fairy

tales. 

Key words: Turkish, Slavic, mythopoeics, formulas, tales

МИФОПОЭТИЧЕСКИЕ ФОРМУЛЫ В ТЮРКСКИХ И 

МИФОПОЭТИЧЕСКИЕ ФОРМУЛЫ В ТЮРКСКИХ И 

СЛАВЯНСКИХ СКАЗКАХ

СЛАВЯНСКИХ СКАЗКАХ

РЕЗЮМЕ

Статья посвящена мифопоэтическим формулам в волшебных сказках тюркских

и славянских народов. Мифопоэтическим формулам входят гиперболы, метафоры

и  в  том числе  число,  цвет  и  магические  элементы.  Этот  свойственность  дока зы -

вает, что в корне волшебных сказках лежит мифологическое мышление перво быт -

ного человека. 



Ключевые слова: Тюрки, славяне, мифопоэтика, формула, сказка 

Məsələnin qoyuluşu. Sehrli nağıllarla mifin əlaqəsini bu günə qədər bir

çox  folklorşünaslar  sübut  etməyə  çalışmışlar.  Folklorşünaslıq  elmində  bu

problemin həllinə müxtəlif aspektdən yanaşılmış bu isə mif araşdırmaçıları

tərəfindən müxtəlif konsepsiyaların yaranmasına gətirib çıxarmışdır. Qərbi

Avropada  olduğu  kimi rus, türk,  eləcə də Azərbaycan folklorşünaslığında

da bu məsələ daim folklorşünasıq elminin aktual problemlərindən olmuş-

dur. Xüsusilə də bu məsələ ilə bağlı V.Y.Propp, E.M.Meletinski, B.Seyid -

oğlu, N. Boratov, S.Sakaoğlu, Ə.Əs  gər, M.Kazımoğlu və s. alimlər xüsusi

tədqiqat işləri həsr etmişlər. 





Dostları ilə paylaş:
1   ...   8   9   10   11   12   13   14   15   ...   67


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə