MahirəNərimanqızı



Yüklə 5,95 Mb.

səhifə140/219
tarix17.09.2017
ölçüsü5,95 Mb.
1   ...   136   137   138   139   140   141   142   143   ...   219

www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

Ümumi psixologiya.

 

Psixologiya

 

 



189 

189 


189 

189 


189 

189 


189 

189 


189 

qabiliyyətlərdir.  Bu  cür  qabiliyyətlərə  musiqi,  riyazi, 

linqvistik, texniki, ədəbi, idman və s. qabiliyyətləri aid etmək 

olar.  Adətən,  xüsusi  qabiliyyətlər  insanda  müvafiq  təbii 

imkanların  olması  zəruridir.  Adətən,  ədəbi  yaradıcılıq 

fəaliyyəti üçün poetik görmə, söz ehtiyatı və ifadəli nitq, söz 

assosiasiyalarının  zənginliyi,  obrazlı  təfəkkür,  surət  hafizəsi, 

yaradıcı  təxəyyül  və  s.  xüsusi  qabiliyyətlər  kimi  qeyd  etmək 

olar. 

Həyati  faktlardan  məlum  olduğu  kimi,  hər  hansı  bir 



fəaliyyətin  müvəffəqiyyətlə  yerinə  yetirilməsi  üçün  insanda 

qabiliyyətlərin  həm  ümumi,  həm  də  xüsusi  növlərinin 

formalaĢması  zəruridir.  Əksər  tədqiqatçıların  fikrincə  ümumi 

və  xüsusi  qabiliyyətlər  bir-biri  ilə  ziddiyyət  təĢkil  etmirlər. 

Onlar birgə mövcud olmaqla bir-birini tamamlayır, fəaliyyətin 

müvəffəqiyyətini  təmin  edirlər.  Bəzi  mütəxəsislərin  fikrincə 

ümumi qabiliyyətlər xüsusi qabiliyyətlərin inkiĢafı üçün baza 

rolunu  oynayırlar.    Xüsusi  qabiliyyətlər,  alimlərin  fikirincə, 

«ancaq  və  ancaq  bir  yolla  -  ümumi  qabiliyyətlərin  fəaliyyət 

prosesində xüsusi qabiliyyətlərə modifikasiya yolu ilə» əmələ 

gəlir

1

.  Bu  cür  modifikasiyanın  gediĢini  prof.  Ə.Ə.  Əlizadə 



belə Ģərh edir:  

«QavrayıĢ  ədəbi  yaradıcılıqda  poetik  görmə,  texniki-

konstruktiv yaradıcılıqda məkan qavrayışı kimi formalaĢmağa 

baĢlayır.  Hafizənin  xüsusi  qabiliyyət  kimi  modifikasiya 

prosesi  belə  gedir:  surət,  hiss  və  hərəkət  hafizəsi  (ədəbi 

yaradıcılıq), 

məkan 

təsəvvürləri 



(texniki-konstruktiv 

yaradıcılıq).  Təxəyyül  ədəbi  yaradıcılıqda  bədii  (təsviri) 

təxəyyül,  texniki-konstruktiv  yaradıcılıqda  fəza  təxəyyülü 

kimi  inkiĢaf  edir.  Təfəkkür  ədəbi  yaradıcılıqda  obrazlı 

təfəkkürə,  texniki-konstruktiv  yaradıcılıqda  texniki  təfəkkürə 

çevrilir… 

                                                 

1

 Ялизадя Я.Я.  Истедадлы ушаглар. Психпедагожи мясяляляр. Есселяр, 



етьдляр. – Бакы, 2005, с.83 


www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

              Ümumi psixologiya. Psixologiya

 

190 



190 

Bu 


proses 

qabiliyyətlərin 

«ixtisaslaĢması» 

prosesidir»

20



Nəzərə almaq lazımdır ki, hər hansı bir fəaliyyəti mü-



vəffəqiyyətlə  icra  etmək  üçün  həm  ümumi,  həm  də  xüsusi 

qabiliyyətlərin  qarĢılıqlı  əlaqəsi  və  qarĢılıqlı  təsiri  zəruridir. 

Fəaliyyət prosesində onlardan hər birinin öz funksiyası vardır. 

Həmin funksiyadan asılı olaraq, fəaliyyətin bir mərhələsində, 

tutaq  ki,  poetik  qavrayıĢ  əsas  rol  oynadığı  halda,  baĢqa  bir 

mərhələdə obrazlı təfəkkür daha mühüm əhəmiyyət  kəsb edə 

bilər. 

Talant qabiliyyətlərin inkiĢaf mərhələsi kimi. Əksər 

psixoloji ədəbiyyatda talant  qabiliyyətlərin ən yüksək inkiĢaf 

mərhələsi  kimi  qeyd  olunur.  Talant  qabiliyyətlərin  elə 

birliyidir  ki,  o,  insana  hər  hansı  bir  mürəkkəb  fəaliyyəti  mü-

vəffəqiyyətlə,  müstəqil  və  orijinal  Ģəkildə  yerinə  yetirmək 

imkanı  verir.  Talant  qabiliyyətlərin  yaradıcılıq  nailiyyətləri 

əldə  etməyə  imkan  verən,  həmin  nailiyyətlərdə  təzahür  edən 

yüksək inkiĢaf mərhələsidir. 

Qabiliyyətlərdə  olduğu  kimi  talant  da  yaradıcılıqda 

yüksək ustalıq və əsaslı müvəffəqiyyət əldə etmək üçün yalnız 

imkan  rolunu  oynayır.  Lakin  potensial  imkan  kimi  talantla 

onun  həyata  keçirilməsi  və  müvafiq  maddi  və  mənəvi 

məhsulun  əldə  edilməsi  arasında  bərabərlik  iĢarəsi  qoymaq 

olmaz.  Bu  sahədə  tədqiqat  aparmıĢ  psixoloqların  (A.V. 

Petroviski,  M.Q.  YaroĢevski)  fikrincə  özünün  tam  dəyərli 

inkiĢafı üçün hansı  istedadın  daha  əlveriĢli  Ģərait əldə etməsi 

dövrün  tələbatından  və  dövlət  qarĢısında  duran  konkret 

məsələlərin  xüsusiyyətlərindən  asılıdır.  Müharibə  dövründə 

sərkərdəlik  talantı,  dinc  dövrdə  mühəndis,  konstruktor  və  s. 

talantı daha sürətlə inkiĢaf edir. 

Talantın  strukturuna  gəldikdə,  o,  qabiliyyətlər 

kompleksindən,  onların  məcmuundan  ibarətdir.  Əgər  ən 

yüksək inkiĢaf səviyyəsinə çatsa, nə qədər parlaq təzahür etsə 

                                                 



20

 Ялизадя Я.Я.

 Йеня орада. Сящ.83  




www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

Ümumi psixologiya.

 

Psixologiya

 

 



191 

191 


191 

191 


191 

191 


191 

191 


191 

belə,  ayrıca  götürülmüĢ  qabiliyyətləri  talantın  analoqu  kimi 

götürmək  olmaz.  Bunu  həyatı  faktlar  və  aparılmıĢ  tədqiqatlar 

da təsdiq etmiĢdir. 



Talant  və  dahilik.  Qabiliyyətlərin  yüksək  inkiĢaf 

pilləsi  talantla  məhdudlaĢmır.  Bəzi  adamlar  öz  istedadlarının 

yüksək səviyyəsi ilə də fərqlənir, onların yaradıcı nailiyyətləri 

cəmiyyətin  həyatında,  mədəniyyətin  inkiĢafında  tam  bir 

dövrü, epoxanı əhatə edir. Ġnsanda qabiliyyətin bu cür inkiĢaf 

səviyyəsi  dahilik  adlanır.  Dahilik  Ģəxsiyyətin  elə  bir  ali 

yaradıcılıq  səviyyəsidir  ki,  həmin  səviyyəyə  yüksələn  insan 

cəmiyyətin  həyatında  ağlagəlməz  yüksək  rol  oynayır.  Dahi 

insan, obrazlı Ģəkildə demiĢ olsaq, öz fəaliyyəti sahəsində yeni 

dövr  yaradır.  Dahi  üçün  fövqəlada  yaradıcı  məhsuldarlıq, 

keçmiĢin  mədəni  miraslarına  yiyələnmək  və  bununla  yanaĢı 

köhnəlmiĢ  norma  və  ənənələri  aradan  qaldırmaq  xarakterik 

haldır.  Dahi  Ģəxsiyyət  öz  yaradıcı  fəaliyyəti  ilə  cəmiyyətin 

proqressiv inkiĢafına təsir göstərir. Dahi Ģəxsiyyət hadisələrin 

gələcəyini  qabaqcadan  görə  bilir  və  öz  fəaliyyətini  buna 

uyğun  qurmağa  çalıĢır.  Dahi  insanlar  olduqca  azdır.  Belə 

hesab edirlər ki, sivilizasiyanın beĢ min illik tarixində bu cür 

adamların  sayı  400-dən  artıq  olmamıĢdır.  Dahini  xarakterizə 

edən yüksək istedad səviyyəsi fəaliyyətin müxtəlif sahələrinin 

qeyri  adiliyi  ilə  əlaqədar  olur.  Tarixən  bu  cür  universallığa 

malik  olan  dahilərdən  Aristotelin,  Leonarda    da    Vinçinin, 

M.V.Lomonosovun,  Nizami  Gəncəvinin,  Tusinin  və  b.  adını 

çəkmək  olar.  Məsələn,  Tusi  müxtəlif  bilik  sahələrində  öz 

əvəzolunmaz nailiyyətləri ilə fərqlənmiĢdir. Lakin bu o demək 

deyildir  ki,  dahi  adamlarda  bütün  fərdi  keyfiyyətlər  eyni 

dərəcədə  inkiĢaf  etmiĢ  olur.  Adətən,  dahilik  öz  «profilinə» 

malik  olur.  Onun  fərdi  keyfiyyətlərindən  hansısa  üstünlük, 

dominantlıq təĢkil edir, qabiliyyətlərindən hansısa daha aydın 

təzahür edir. 

 





Dostları ilə paylaş:
1   ...   136   137   138   139   140   141   142   143   ...   219


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə