MahirəNərimanqızı



Yüklə 5,95 Mb.

səhifə180/219
tarix17.09.2017
ölçüsü5,95 Mb.
1   ...   176   177   178   179   180   181   182   183   ...   219

www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

              Ümumi psixologiya. Psixologiya

 

312 



312 

vəzifələrini  həyata  keçirməyə  imkan  verən  tədris  işləri  də 

onun  strukturunda  əsas  yerlərdən  birini  tutur.  Bu  cür  iĢlərə, 

birinci növbədə, icraedici (təhrikedici) iĢlər daxildir. Öyrənən 

adam  həmin tədris  iĢlərindən istifadə etmədən müvafiq bilik, 

bacarıq  və  vərdiĢlərə  yiyələnə  bilməz.  Bu  cür  iĢlər  insanı 

fəaliyyətə  yönəldən iĢlərdir. Ona  görə də burada öyrənmənin 

motivləri  öz  təsirini  göstərir.  Proqram  məqsədli  iĢlərə 

gəldikdə,  bu  cür  tədris  iĢləri  proqram  tələblərini  ödəməklə 

bağlı  olan  Ģifahi  və  yazılı  çalıĢmalardan,  laborator  iĢlərindən 

və s. ibarət olur. Fəal-əməliyyatlı tədris iĢləri Ģagirdlərin fikri 

fəaliyyətini  fəallaĢdırmağa  yönəldilən,  onlarda  idrak  fəallığı 

yaradan iĢlərdir. Bu cür tədris iĢləri Ģagirdlərin əqli inkiĢafına 

təkan  verir,  onları  sadəcə  reproduktivlikdən  uzaqlaĢdırır. 

Onlar  oxuduqlarını  yadda  saxlayıb,  yada  salmaqla 

kifayətlənmir,  eyni  zamanda  həmin  materialı  dərk  edir, 

anlayırlar. 

Təlimin  strukturuna  daxil  olan  nəzarət-tənzimedici 

tədris  iĢlərinin  də  rolu  böyükdür.  Bu  iĢlər  əsasən 

qiymətləndirici,  yoxlayıcı  və  təshihedici  xarakter  daĢıyır. 

Bunların köməyi ilə Ģagirdlərin təlim fəaliyyətini idarə etmək 

mümkün olur. Burada xüsusilə özününəzarətə keçən nəzarətin 

və  özünüqiymətləndirməyə  keçən  qiymətləndirmənin  rolu 

böyükdür. 

 

 

VI. 24.2. Təlim və psixi inkiĢaf 



 

Təlim və psixi inkiĢafın qarĢılıqlı əlaqəsi daima diqqəti 

cəlb edən məsələlərdən biri olmuĢdur. Lakin ilk baxıĢda asan 

görünən bu məsələ daim mübahisələrə səbəb olmuĢ, təlim və 

psixi  inkiĢafın  qarĢılıqlı  əlaqəsi  məsələsi  həmin  sahədə 

tədqiqat  aparan  alimlər  tərəfindən  müxtəlif  istiqamətdə  Ģərh 

olunmuĢdur. 

Vaxtilə alman psixoloqu V.Ştern belə bir müddəanı əsas 




www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

Ümumi psixologiya.

 

Psixologiya

 

 



313 

313 


313 

313 


313 

313 


313 

313 


313 

tuturdu  ki,  təlim inkiĢafın  arxasınca  gedir  və  ona  uyğunlaĢır. 

Bu  fikrin  əksinə  olaraq  görkəmli  rus  psixoloqu  L.S.Vıqotski 

təlim  və  tərbiyənin  uĢağın  psixi  inkiĢafında  həlledici  rolunu 



göstərmişdir.  Onun  fikrincə,  təlim  inkişafdan  irəli  gedir  və 

onu öz arxasınca aparır.   

MəĢhur  Ġsveçrə  psixoloqu  J.Piaje  də  bu  məsələdə 

V.ġternə  uyğun  mövqe  tutmuĢdur.  O,  belə  hesab  edir  ki, 

uĢağın psixi inkiĢafı özünün daxili qanunlarına malikdir və bir 

sıra  özünəməxsus  mərhələlərdən  keçir.  Onun  fikrincə  təlim 

inkiĢafa heç bir əsaslı təsir göstərə bilməz. Ona görə də təlim 

inkiĢafa  uyğunlaĢmalı  və  onun  tənzim  edilməsi  üçün  məhz 

inkiĢafın  səviyyəsi  əsas  götürülməlidir.  Bununla  da  J.Piaje 

təlimin inkiĢafetdirici təsirini kölgədə buraxır. 

MəĢhur  Amerika  psixoloqu  C.Bruner  isə  bu  məsələdə 

tamamilə  baĢqa  mövqe  tutmuĢ,  təlimin  inkiĢafdakı  rolunu 

həddindən  artıq  ĢiĢirtmiĢdir.  Onun  fikrincə  hər  bir  uĢaq 

inkiĢafın istənilən mərhələsində, əgər həmin yaĢ üçün optimal 

olan  təlim  metodları  tapılıbsa,  əgər  o  yaxĢı  təlim  edilirsə, 

istənilən  materialı  tamamilə  mənimsəyə  bilər.  Göründüyü 

kimi  C.Bruner  Ģagirdlərin  əqli  inkiĢafında  təlim  prosesinin 

həlledici rol oynadığını qəbul etsə də, uĢağın yaĢ hüdudlarını 

silib atır. 

Bütün  bu  fikirlər  bir  daha  göstərir  ki,  təlim  və  psixi 

inkiĢafın  qarĢılıqlı  əlaqəsinin  düzgün  müəyyənləĢdirilməsi 

birinci  növbədə  təlimin  struktur  komponentlərinin  dəqiq 

müəyyənləĢdirilməsindən  asılıdır.  Bu  cəhəti  nəzərə  alaraq 

L.S.Vıqotski təlimin strukturu konsepsiyasını iĢləməyə xüsusi 

fikir vermiĢ və bu sahədə əsaslı iĢlər görmüĢdür. Vıqotskinin 

həmin sahədəki  ideyaları, gəldiyi  nəticələr onun tələbələrinin 

və  ardıcıllarının  xüsusi  təlim  konsepsiyası  yaratmalarına 

imkan vermiĢdir. 

L.S.Vıqotski bilik, bacarıq və vərdiĢlərə  yiyələnmək və 

ümumi  keyfiyyətlərə,  qabiliyyətlərə  (mücərrədləĢdirmə, 

ümumiləĢdirmə,  ixtiyarilik)  yiyələnməyin  mümkün  olduğunu 




www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

              Ümumi psixologiya. Psixologiya

 

314 



314 

aĢkara  çıxarmıĢdır.  O,  birinci  cəhəti  (bilik,  bacarıq  və 

vərdiĢlərə  yiyələnməni)  təlim  (öyrənmə),  ikincini  isə  inkiĢaf 

adlandırmıĢdır.  Onun  fikrincə  təlimdə  mənimsəmənin  əsas 

predmetini bilik və mədəniyyət haqqında tarixi təcrübə təĢkil 

edir. 


L.S.Vıqotskiyə görə təlim inkiĢafın əsas amilidir. 

Təlimin  həmiĢə  inkiĢafdan  qabaqda  getməsi  və  onu  da 

öz  arxasınca  aparması  fikrini  əsas  götürən  L.S.Vıqotski  və 

onun əməkdaĢları təlimlə əlaqədar baĢ verən əqli inkiĢafın iki 

səviyyəsini  və  ya  zonasını  müəyyən  etmiĢlər.  Birinci 

səviyyəni  inkiĢafın  fəal,  aktual  zonası  adlandırmıĢlar.  Bu 

zonaya  malik  olan  Ģagird  gündəlik  dərsləri,  verilmiĢ  təlim 

tapĢırıqlarını  müstəqil  surətdə  yerinə  yetirir,  özü  baĢqasının 

köməyi  olmadan  dərsdə  müvafiq  materiallardan  istifadə  edir. 

Müəllimin  Ģərh  etdiyi  bəzi  cəhətləri  izah  etməyə  təĢəbbüs 

göstərir  və  nəhayət  onda  əqli  inkiĢaf  elə  bir  səviyyəyə  çata 

bilir  ki,  sonralar  hər  hansı  bir  məsələni  heç  kimə  ehtiyacı 

olmadan  həll  edə  bilir.  Bütün  bunların  nəticəsində  Ģagird 

bilikləri  müstəqil  mənimsəyir,  elmlərin  əsaslarına  özü 

yiyələnməyi bacarır. 

Əqli  inkiĢafın  ikinci  səviyyəsində  isə  uĢaq  bir  növ 

yaĢlıların, müəllimin köməyilə daha yüksək nailiyyət əldə edə 

bilir.  L.S.Vıqotski  bu  inkiĢaf  səviyyəsini  “inkişafın  yaxın 



zonası  adlandırmıĢdır.  L.S.Vıqotski  bu  münasibətlə  yazır: 

“UĢaq  nəyi  ki,  yaĢlının  köməyilə  etmək  iqtidarındadır,  bu 

onun yaxın inkiĢaf zonasını göstərir… Beləliklə, yaxın inkiĢaf 

zonası  uĢağın  sabahkı  gününü,  onun  inkiĢafının  dinamik 

vəziyyətini müəyyənləĢdirməkdə bizə kömək göstərir”. Təlim 

öz  səmərəli  nəticəsini  vermək  və  Ģagirdlərin  əqli  inkiĢafına 

əsaslı  təsir  göstərmək  üçün  məhz  “inkiĢafın  yaxın  zonası”na 

uyğun  təĢkil  olunmalıdır.  Təlimin  məzmununu,  forma  və 

vasitələrini  seçərkən  bu  tələb  birinci  tələb  kimi  nəzərə 

alınmalıdır. 

Ona görə də L.S.Vıqotski haqlı olaraq göstərir ki, uĢağın 

öyrənməyə  qabil  olmadığı  iĢləri  ona  öyrətməyə  çalıĢmaq, 






Dostları ilə paylaş:
1   ...   176   177   178   179   180   181   182   183   ...   219


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə