MəMMƏdov qəRİb xəLİlov mahmud



Yüklə 4,78 Mb.

səhifə150/228
tarix30.12.2017
ölçüsü4,78 Mb.
1   ...   146   147   148   149   150   151   152   153   ...   228

 

284


yüksəltmək məqsədilə 13 min hektara yaxın sahədə yasaqlıq təşkil edilməsi təklif olunur. Ərazidə ardıc 

seyrəkliklərində elmi tədqiqatların inkişaf etdirilməsi perspektivləri böyükdür.  

 

Laçın arid meşəsi qoruğu  

Bu qoruğa Laçın şəhərinin ətrafında Həkəriçayın sağ və sol sahilində yayılan ardıc meşələri daxildir. Bura-

da Həkəriçayın sol qolu olan Yağlıdərə hövzəsində ardıc meşəsi 3 kilometr enində geniş zolaq təşkil edir. 

Qoruğun yuxarı  sərhədi Mollalar kəndinin yaxınlığında, aşağı  sərhədi isə Minkəndçayın (Əhmədliçayın) 

Həkəriçaya qarışdığı yerdə qurtarır.  

Həkəriçay qoruğunda arid meşəsinin səciyyəvi xüsusiyyəti saqqızağacın olmamasıdır, burada ardıc sırf 

meşəlik yaradır. Tək-tək dağdağana rast gəlinir, kiçik sahələrdə sıx gürcü ağcaqayını meşəliyinə təsadüf edilir.  

Həkəriçay qoruğunun ardıc meşələri böyük tarlaqoruyucu, iqlim yaxşılaşdırıcı, gigiyena və estetik 

əhəmiyyət kəsb edir. Lakin burada ağacların kəsilməsi və daim mal-qara otarılması meşələrin seyrəlməsinə və 

sıradan çıxmasına səbəb olur. 

 

Laçın qoruğunun Başarat filialı  

Qoruğa Həkəriçayın Xoçyədik və Kiçik Həkəri qollarının hövzəsində olan (Qubadlı rayonu ərazisində) arid 

meşələri daxil olur. Bu arid meşə sahəsi Kiçik Qafqazda (Azərb. Res. daxilində) ardıc meşəsinin ən böyük mas-

sivi sayılır. Onun eni 20 kilometrə çatır. Lakin ərazidə ardıc bütöv meşəlik yaratmır və yamacın  şimal 

cəhətlərində yarpaqlı meşələrlə növbələşir. Dəniz səthindən yuxarıya qalxdıqca meşənin tərkibində yarpaqlı 

ağac cinsləri çoxalır. Yamacın cənub cəhətlərində  dəniz səthindən 1000 metr yüksəkliyə  qədər xarakterik 

saqqız-ardıc seyrək meşələri, şimal cəhətlərində isə qarışıq ardıc, palıd, ağcaqayın, göyrüş meşələri yayılmışdır. 

Qoruqda ardıc dəniz səthindən 1300 (1400) metrə qədər yüksəkliyə qalxır.  

Başarat sahəsində arid meşələrinin qorunması olduqca aşağı səviyyədədir. Burada yüz hektarla ardıc meşəsi 

yanğın nəticəsində  sıradan çıxmışdır.  Ərazinin hər yerində özbaşına ağac kəsilməsi və mal-qara otarılması 

müşahidə olunur.  

Laçın qoruğunda və onun Başarat filialında meşələr hasara alınmalı və təbii meşə bərpasına kömək göstərən 

tədbirlər aparılmalıdır.  

Vejnəli arid meşəsi yasaqlığına Vejnəli dərəsində (Zəngilan rayonu) dəniz səthindən 1200 m yüksəkliyə 

qədər olan ərazidə saqqız-ardıc meşələri daxildir. Yasaqlığın  şimali-şərq sərhədi Qızqalası dağından Araz 

çayına qədər uzanan suayrıcı xətti, cənubi-qərb sərhədi Sığırt dağından Araz çayına qədər olan ərazidə qayalı 

suayrıcı xətti, şərq sərhədi isə Araz çayı hesab olunur. Ərazidə arid meşələri friqana və kserofil şibləklər fonun-

da kiçik sahələr təşkil edir. Seyrək meşələrin sahəsi 600 hektara yaxındır, tərkibinə ardıc, saqqızağac, gürcü 

ağcaqayını, badam və Araz palıdı daxil olur. Vejnəli yasaqlığında mal-qara otarılması qadağan edilməli, ardıcın 

təbii bərpasına kömək edən tədbirlər həyata keçirməli, əsasən ardıc şitilləri əkilməlidir.  

Qobustan ardıclığı Qobustan qəsəbəsindən cənuba doğru 4 kilometrlik məsafədə «Kiçik dağ»da yerləşir. 

Burada çoxmeyvəli ardıc növü bitir. Bu ağaclıq «Qaraatpiri» adlanan ərazidə olub «müqəddəs» sayılır və ona 

görə də insanlar tərəfindən toxunulmayıb indiyə kimi qalır. Bu sahədə 15 ədəd çox yaşlı, 30 ədəd isə nisbətən 

cavan ardıc ağacları vardır. Ən iri ağacın yaşı 350-500-ə qədərdir. Ağacların aşağı hissəsində çevrəsi 70-100-

200 santimetrə, boyları isə 4-6 metrə çatır.  

Bu ardıclıq vaxtilə Qobustanın bəzi yerlərinin meşəli olmasını  təsdiq edir. Hazırda burada ağacların 

kəsilməsi və intensiv mal-qara otarılması Qobustanın yeganə yaşıl tarixi abidəsinin taleyini qorxu altına alır. 

Qobustan ardıclığı hasara alınaraq ciddi mühafizə olunmalıdır.  



Quruçay şabalıdyarpaq palıd yasaqlığı. Üçüncü dövrün qiymətli relikt ağacı sayılan şabalıdyarpaq palıda 

Böyük Qafqazda yalnız İsmayıllı rayonu ərazisində Göyçay və Girdimançay arasında rast gəlinir. Burada Bozqır 

yayla  ərazisində kiçik sahələrdə pöhrədən törəyən və insanın təsərrüfatsız fəaliyyətinin təsirilə pozulmuş 

şabalıdyarpaq palıd qruplarına təsadüf olunur.  

Tədqiqat nəticəsində Bozqır yaylanı  kəsib keçən Quruçayın hövzəsində nisbətən az toxunulmuş 

şabalıdyarpaq palıd meşə sahələrinə rast gəlinir.  

Qoruq üçün ayrılmış ərazidə Zoğallıq kəndinin yanında kiçik sahədə fıstıq meşəsi də bitir. Bu sahə Bozqır 

yayla ərazisində yeganə fıstıqlıq sayılır.  

Hazırda antropogen amillərin  məzyiqi altında göstərilən qiymətli meşə sahələrinin məhv olub sıradan 

çıxması qorxusu vardır. Ərazidə qoruq yaradılmasının məqsədi Quruçay hövzəsindəki şabalıdyapaq palıd meşə 

sahəsini və yeganə  fıstıq meşəliyini mühafizə edib saxlamaqdır. Burada ilkin şabalıdyarpaq palıd meşəsinin 

bərpa olunması dinamikası üzərində elmi-tədqiqat işlərinin aparılması da böyük əhəmiyyət kəsb edir. Yasaqlığın 

sahəsi 2500 ha-dır. 

Sultanbud saqqızağac yasaqlığı. Respublikamızda  ən qiymətli və xarakterik saqqız ağacı meşəliyi 

Qarabağ düzündə olub «Sultanbud» meşəsi adı ilə məşhurdur. Bu meşəliyin sahəsi 2 min hektardan çox olub 

Bərdə və Ağdam rayonları ərazisində yerləşmişdir. Sultanbud meşəsində əsas ağac cinsi saqqız və uzunsaplaq 

palıd hesab olunur.  




 

285


Hələ 1930-cu ildə Sultanbud saqqızağac meşəsinin mühafizə olunmasının vacibliyini nəzərə alıb qoruq elaq 

edilməsi haqda xüsusi qərar çıxarılmışdır. Çox təəssüf ki, həmin qərar kağız üzərində qalmış, həyata 

keçirilməmişdir. Sonralar bu əvəzedilməz saqqızağac meşəliyinin qoruğa çevrilməsi barədə Azərbaycan SSR 

Nazirlər Sovetinin Dövlət Təbiəti Mühafizə Komitəsi, 1980-ci ildə isə Azərbaycan SSR Meşə Təsərrüfatı Nazir-

liyi yenidən layihə hazırlamışdır.  

Hazırda Sultanbud sahəsində intensiv mal-qara otarılması nəticəsində saqqız meşəsinin vəziyyəti pisləşir və 

sahəsi azalmağa doğru gedir.  

Kür-Araz ovalığında vahid və nadir Sultanbud saqqızağac meşə sahəsinin qoruq elan edilməsi olduqca va-

cib məsələdir.                

  

14.2. Relikt və qiymətli meşə sahələrinin mühafizəsi  

Respublikamızın dağlıq ərazisində az-çox öz ilkin vəziyyətini saxlayan qiymətli və relikt ağac cinslərindən 

ibarət meşəlik sahələri mövcuddur. Lakin bu sahələr antropogen amillərin təsirilə pozulur və yavaş-yavaş məhvə 

doğru gedir. Belə sahələrin qorunub saxlanması təbiətin mühafizəsi işində xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Aşağıda 

onların bəzilərinin təsviri verilir.  



a) Qaraçöhrə sahələri  

Araxçın qaraçöhrə sahəsi. Ağsu çayının qolu olan Qırxbulaqçayın yuxarı hissəsində «Araxçın» adlanan 

yerdə, dəniz səthindən 1900-2000 m yüksəklikdə qaraçöhrə  ağaclığı bitir. Meşənin yuxarı qurtaracağı boyu 

qaraçöhrə örtüksüz təmiz meşəlik yaradır. Araxçın qaraçöhrəliyi böyük torpaqqoruyucu rol oynamaqla, həm də 

böyük elmi qiymətə malikdir. Odur ki, bu sahəni mal-qaradan mühafizə edərək xüsusi qorunan bitki qrupuna aid 

etmək lazımdır.  

Lerik qaraçöhrə meşəliyi. Qafqazda örtüksüz bitən yeganə qaraçöhrə sahəsidir. Bu meşəlik Sanqadabulaq 

adlanan kiçik çayın sol sahilində, dəniz səthindən 1200-1300 m yüksəklikdə, dikliyi 25-30

0

 olan yamacın 



cənubi-qərb baxarında yerləşir. Meşəliyin sahəsi 2 ha olub orada 150 qaraçöhrə  ağacı bitir. Lerik 

qaraçöhrəliyinin ətrafı bərkidilməklə təbiət abidəsi kimi qorunmalıdır.  



Həmzəlli qaraçöhrəliyi. Qanıx-Həftəran vadisində Qəbələ rayonunun Həmzəlli kəndinin qəbirstanlığında 

qarışıq qaraçöhrə, ağcaqayın, şabalıd, göyrüş və qafqaz xurması meşəliyi mövcuddur. Meşəlikdə 260-dan artıq 

irigövdəli qaraçöhrə ağacı bitir. Tarixi abidə kimi qorunması tövsiyə olunur.  

Xaltan qaraçöhrə meşəsi.  Quba rayonunun Xaltan kəndindən 3 km şimalda yerləşir. Burada qaraçöhrə 

fıstıq-vələs meşəsinin ikinci yarusunu tutur. Qaraçöhrə yarusunun sıxlığı 30-60% arasında dəyişir. Enliyarpaqlı 

meşə massivi fonunda qaraçöhrəlik sahəsinin eni 100-300 m, uzunluğu 500 m təşkil edir. Təəssüflə demək 

lazımdır ki, meşəlik yaxşı mühafizə olunmur. 100-dən artıq kəsilmiş qaraçöhrə ağacının kötüklərini qeydə aldıq.  



Yuxarı Xanagah qaraçöhrəliyi.  Quba rayonunun Yuxarı Xanagah kəndinin yaxınlığında dəniz 

səviyyəsindən 900-1000 m hündürlükdə yerləşir. Fıstıq-vələs meşəsinin ikinci mərtəbəsini tutur. Sahədə 

kəsilmiş ağaclara rast gəlinir və mal-qara otarılır.  

Cənut qaraçöhrə meşəliyi.  Pirqulu qoruğunun qonşuluğunda (qoruqdan kənarda) Mustafalıçayın 

(Cənutçayın) sağ sahilində dik yamacın (30-45

0

) şimali-şərq baxarında iki yaruslu meşəlik mövcuddur. Birinci 



yarusda palıd, ağcaqayın və göyrüş bitir. İkinci yarusu isə qaraçöhrə tutur. Bu meşəlik respublikada ən böyük 

qaraçöhrəlik olub sahəsi 400 ha-dır. Bura Böyük Qafqazda qaraçöhrənin  şərq hüdudu hesab olunur. Cənut 

qaraçöhrəliyi turistlər tərəfindən pozulur, ağacların özbaşına kəsilməsi və mal-qara otarılması müşahidə olunur. 

Odur ki, sahə Pirqulu qoruğuna daxil edilərək xüsusi mühafizə olunmalıdır.  



Axoxçay qaraçöhrəliyi. İsmayıllı qoruğunda Axoxçayın sağ sahilində fıstıq-vələs meşəsinin ikinci yarusu-

nu tutur. Budaqlı danaya meşəlikdə qrupla bitir və üçüncü yarus təşkil edir. Bu, danaya bitən yeganə qaraçöhrə 

meşəliyi xüsusi qorunmalıdır.  

Cənazəçay qaraçöhrə meşəsi.  Xalagöl silsiləsinin  şərq yamacında Cənazəçayın (Qatexçayın qolu) sol 

sahilində, dəniz səviyyəsindən 1600 m hündürlükdə mürəkkəb relyef şəraitində, dik yamacın (30-50

0

) cənubi-



şərq baxarında yerləşir (Zaqatala qoruğunda). Fıstıq meşəsinin ikinci yarusunu tutur. Fıstıq ağaclarının yaşı 200-

250, qaraçöhrənin yaşı isə 800-1000 il təşkil edir. Bu qaraçöhrəliyin səciyyəvi cəhəti burada meşəaltı azaliya 

kolundan (sarı rododendron) ibarət olmasıdır.  

v) Şərq palıdı ağaclıqları     

Sarıbaş palıd meşəsi. Kürmükçay hövzəsində (Qax rayonu), Sarıbaş kəndinin yuxarı hissəsində yerləşərək 

həmin kəndi leysan yağışlarının dağıdıcı təsirindən mühafizə edir. Meşəliyin 300 yaşı var.  



Talış yüksək dağlıq palıd meşəsi. Viləşçayın yuxarı axarı hissəsində «Saxala-Burun» adlanan dağda dəniz 

səviyyəsindən 2100-2200 m yüksəklikdə, yamacın  şimal baxarında sırf və qarışıq  şərq palıdı meşəliyi vardır. 

Qarışıq meşəlikdə şərq palıdına hirkan ağcaqayını, hirkan armudu və iberiya palıdı qarışır. Bu meşəlik vaxtilə 

Talışın yuxarı meşə zonasında şərq palıdının geniş yayılmasını və antropogen amilin təsiri qəticəsində onun çox 

yerdə məhv edilməsini təsdiq edir. Bu meşəlik böyük qoruyucu rola malik olub, həm də tarixi əhəmiyyət kəsb 

edir. Odur ki, o, qiymətli təbiət abidəsi kimi qorunmalıdır, lakin hazırda amansızcasına məhv edilir.   






Dostları ilə paylaş:
1   ...   146   147   148   149   150   151   152   153   ...   228


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə