Microsoft Word ?Zizxan tanriverdi


“Dədə Qorqud”un möcüzələr dünyası



Yüklə 3.53 Mb.
səhifə72/174
tarix25.06.2018
ölçüsü3.53 Mb.
1   ...   68   69   70   71   72   73   74   75   ...   174

 

              “Dədə Qorqud”un möcüzələr dünyası 

220

 

ranmış “dün” (dünən) sözü əsasında reallaşıb. İlk olaraq -dı



şühu-


di keçmiş zaman şəkilçisinin etimologiyası ilə bağlı türkoloji ədə-

biyyatdakı çoxsaylı fikirlərdən bir neçəsinə diqqət yetirək: “-dı şə-

kilçisi sonu -dı (-tı) ilə qurtaran feli ad əsasında yaranıb” 

(R.M.Melioranski); “-dı şəkilçisi feli adların yaranmasında iştirak 

edən -duq şəkilçisi əsasında formalaşıb (O.Bötlinq);  “-dı şəkilçisi 

-t mənsubiyyət şəkilçisi ilə -ıt

feli isim şəkilçisi əsasında reallaşıb 



(N.K.Dmitriyev); “-dı şəkilçisi tur (dur) morfemindən törəmədir” 

(V.V.Radlov); “-dı şəkilçisi forma və semantikasına görə -t şəkil-

çisi qoşulmuş feli adlarla eyni xətdə birləşir, onun bir variantı kimi 

çıxış edir” (V.M.Nasilov)... K.Bəşirov bu cür fikirləri təqdim et-

dikdən sonra A.M.Şerbakın mövqeyini müdafiə edərək yazır: 

“A.M.Şerbak bu qənaətə  gəlir ki, -dik, -duq variantı ilə yanaşı, 

türk  dillərində -duğ, -düg  forması  da  olmuşdur  ki, -dı

forması 



bundan törəmişdir. Müəllif türk dilində mövcud olan yazduk (ya-

zılmış) - yazdı (o yazdı) və zavallılıq (yazıqlıq) – zavallı paralellə-

rinə istinad edərək sübuta çalışır ki, hər iki nümunədə  səsdüşü-

münün mahiyyəti xaraktercə eyni əsasla baş vermişdir”

1

. İ.Vəliyev 



isə -dı şəkilçisinin etimologiyasına tam başqa bucaqlardan yanaşır. 

Müəllif ilk olaraq -dı şəkilçisinin etimologiyası ilə bağlı fikirlərin, 

demək olar ki, hamısını təhlil süzgəcindən keçirir. Sonra isə müx-

təlif mənbələrə istinad edərək yazır: “Bizim fikrimizcə, -dı şəkil-

çisi qədim türk dillərində keçmiş zamanı ifadə edən -duq//-dük şə-

kilçisindən törəmişdir. Qədim türk tayfalarının bir neçəsində -dı//-

di  şəkilçili keçmiş zaman forması  əvəzində onunla eyni funksi-

yaya malik olan -duq//-dük keçmiş zaman şəkilçisi də işlənir və bu 

formanın qoşulduğu fel -dı//-di  şəkilçili keçmiş zamanın ifadə 

etdiyi mənanı bildirir, yəni bu forma vasitəsi ilə də keçmişdə icra 

olunmuş iş və hərəkət  haqqında şahidlik yolu ilə xəbər verildiyi 

göstərilir: məsələn, ...Ol ya kurduk – o, yay qurdu; men ya kurduk 

– mən yay qurdum... Mahmud Kaşğarinin “Divanü lüğat-it-türk” 

                                                            

1

 K.Bəşirov. Oğuz qrupu türk dillərində qrammatik morfemlər. Bakı,2009,səh.136. 




 

              “Dədə Qorqud”un möcüzələr dünyası 

221

 

əsərində -duq//-dük forması  qəbul etmiş feil təsriflənərkən  şəxs 



sonluğu qəbul etmədən bütün şəxslər üzrə işlənmişdir...: 

           tək                                        cəm 

I şəxs - mən kurduk                     biz kurduk 

II şəxs – sən kurduk                     siz kurduk 

III şəxs – ol kurduk                      onlar kurduk 

İ.Vəliyev fikirlərini belə yekunlaşdırır: “Ola bilsin ki,  bu 

forma “mən gəldük”  şəklində ifadə olunmuş, sonralar tədricən 

şəxs  əvəzliyi olan “mən” feildən sonra əlavə olunmuş (mən gör-

dük mən), nəticədə isə gördüm forması  əmələ  gəlmişdir (mən 

gördük>mən gördük mən)>mən gördü mən>mən gördüm> gör-

düm)”

1

. Müəllifin M.Kaşğarinin “Divan”ından təqdim etdiyi nü-



munələr də təsdiq edir  ki, qədim dövrlərdə feildən sonra nə şəxs 

şəkilçiləri, nə də ki onların etimoloji əsası olan şəxs əvəzlikləri iş-

lənib. Yəni keçmiş zaman funksiyasını yerinə yetirmiş -duq, -dük 

şəkilçisindən sonra heç bir qrammatik morfemə rast gəlinmir. Bu-

rada sual yaranır: keçmiş zamanın qrammatik forması kimi işlən-

miş -duq, -dük şəkilçisinin arxetipi kimi hansı söz götürülə bilər? 

Müqayisə  və qarşılaşdırmalar keçmiş zamanın ilkin qram-matik 

formalarından biri hesab olunan -duq, -dük şəkilçisi, eləcə də şü-

hudi keçmiş zamanın qrammatik forması kimi sabitləşmiş -dı

4

 



şəkilçisi ilə keçmiş zaman anlayışlı “dün” (dünən) zaman zərfi 

arasında semantik-qrammatik bağlılıq olduğunu göstərir. Bu fikrin 

düzgünlüyünü belə arqumentləşdirmək olar: hər ikisi keçmiş za-

manı ifadə edir, daha doğrusu, keçmiş zaman mənası birində lek-

sik (dün, dünən), digərində qrammatik (-duq, -dük; -dı

4

) vasitə ilə 



ifadə olunub; hər ikisi, əsasən, eyni fonetik tərkibə malikdir: 

dün//dünən (keçmiş zaman anlayışlı zərf); -duq, -dük (keçmiş za-

manın sabitləşmiş qrammatik forması); dün (dünən anlamlı)  sözü-

nün sonundakı “n”  səsinin düşməsi ilə -dı

4

 formasının sabitləş-



məsi mümkündür (müq.et: örtülü – qapalı hecadan örtülü-açıq he-

                                                            

1

 İ.Vəliyev. Azərbaycan yazılı abidələrinin dilində keçmiş zamanın ifadə formaları. 



Bakı, 2009, səh.45-46. 


 

              “Dədə Qorqud”un möcüzələr dünyası 

222

 

caya keçid nəticəsində sabitləşmiş sözlər: qapıq-qapı, qoraq-qo-



ra...); keçmiş zamanın ilkin forması kimi çıxış edən -duq, -dük 

morfemindəki “q” və “k” səslərinin düşməsi də mümkündür (yu-

xarıdakı sözlər kimi). Amma burada istər-istəməz yeni bir sual 

yaranır: keçmiş zaman anlayışlı dün (dünən) sözünün sonundakı 

“n” səsi ilə -duq, -dük şəkilçisindəki “q” və “k” səsləri arasında 

hansı bağlılıq var, onları birləşdirən cəhət nədir?  Birincisi, “gecə” 

və “dünən” mənasında işlənmiş “dün” sözünün çoxmənalı “dön”-

mək felinin semantik konversiyası əsasında yarana bilməsini  ehti-

mal etmişik (bax: gecə anlamlı “dün” sözünün “Günəş döndü”  

tipli cümlələr  kontekstində izahı). İkincisi, F.Cəlilov “dön” felinin 

türk dillərindəki allomorflarından bəhs edərkən onun “dön-don-

dün; töη-tönq-tünq” kimi variantlarını göstərir

1

. Bu mənada  “dön” 



felinin ilkin formasını bərpa etməyə çalışaq: tönq//dönq. Sonuncu-

nun -duq, -dük  formasına düşə bilməsi də  mümkün hadisələrdən-

dir. Yəni “dönq” felindəki qovuşuq “nq” səsinin “q” və “k” səsləri 

ilə əvəzlənməsi türk dilləri üçün səciyyəvidir. Belə ki, “... “η” sə-

sinin qədim  şəkli qovuşuq nq, nğ, ng olmuşdur ki, bunu türk 

dillərinə aid qədim abidələrdə, klassiklərimizdə və dialektlərimiz-

də görə bilərik... Daha sonralar qovuşuq “nq” səsi get-gedə öz 

hissələrinə parçalanmış, bir qrup dialektlərdə bu səsin “n” ünsürü-

nə, başqa bir qrup dialektlərdə isə q, ğ, g ünsürünə üstünlük veril-

mişdir”


2

. M.Məmmədli isə qovuşuq “nq” səsinin qıpçaq qrupu 

türk dillərində “k” və “q” səsləri ilə  əvəzlənməsini konkret fakt-

larla əsaslandırılıb

3

. Bir cəhəti də qeyd edək ki, müasir ədəbi dili-



mizdəki “dönmək” feli qərb  şivələrində ilkin forma və semanti-

kasına uyğun işlənir: Soηra döηərsəη; Geri döηməx` tezdi. Yaxud 

“nq” səs birləşməsi Şəki şivəsində eynilə mühafizə olunur: donqur 

(donur), danqır (danır)

4

. Deməli, -duq, -dük keçmiş zaman forması 



                                                            

1

 F.Cəlilov. Azərbaycan dilinin morfonologiyası. Bakı, 1988, səh.183. 



2

 M.Şirəliyev. Azərbaycan dialektologiyasının əsasları. Bakı, 1962, səh.76. 

3

 M.Məmmədli. Azərbaycan dilində ismin qrammatik kateqoriyaları. Bakı, 2003, 



səh.123. 

4

 M.İslamov. Azərbaycan dilinin Nuxa dialekti. Bakı, 1968, səh.40-41. 






Dostları ilə paylaş:
1   ...   68   69   70   71   72   73   74   75   ...   174


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə