Ibnü'i-a'RAbî



Yüklə 1,09 Mb.
səhifə10/26
tarix17.11.2018
ölçüsü1,09 Mb.
1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   ...   26

İBNÜ'L-BAYTÂR

Ebû Muhammed Ziyâüddîn Abdullah b. Ahmed el-Aşşâb el-Mâlekî (ö. 646/1248) Botanik âlimi.

Endülüs'ün Mâleka (Malağa) şehrinde, yetiştirdiği âlimlerle tanınan bir ailenin çocuğu olarak dünyaya geldi; İbnü'l-Bay-târ lakabını babasının veterinerliğinden dolayı almıştır. Doğum tarihi hakkında 575 (1179). 585 {1189). 593 (1197) ve 596 (1200) yılları gösterilir. İlk öğrenimini ba­basından gördüğü, dinî ve naklî ilimleri okuduktan sonra botaniğe merak sardığı anlaşılmaktadır. Onun botanikçi (aşşâb) olmasındaki en önemli pay yirmi yaşına kadar birlikte çalıştığı, daha çok İbnü'r-Rûmiyye diye tanınan İşbîliyeli (Sevilla) Ebü'l-Abbas Ahmed b. Muhammed en-Nebâtî'ye aittir. İbnü'l-Baytar, Nebatî ile dostluğu süresince Endülüs bölgesinde yetişen tıbbî bitkileri ve bunların özellik­lerini, yetiştikleri yerleri, ilmî ve mahallî adlarını öğrendi. Belki de hocasının ilmî araştırmalar yapmak amacıyla Doğu'ya gitmesi üzerine, Muvahhidler'in başşehri İşbîliye'de dönemin ünlü eczacılarından Abdullah b. Salih el-Kütâmî ile İbn Hac-câc el-İşbîlî'nin yanında çalışmalarına devam etti. Bu sırada bir yandan Diosko-rides ve Câlînûs'un basit ilâçlar hak­kındaki eserlerini okuyor, bir yandan da Endülüs'ün çeşitli kesimlerindeki araştır­malarını sürdürerek malzeme topluyor­du. 617'de (1220) hocası Ebü'l-Abbas'ı örnek alarak Akdeniz havzasındaki ülke­lerde araştırma yapmak amacıyla uzun sürecek bir yolculuğa çıktı. Önce Bicâye (Bougie). Kostantîne, Berka ve Trab-lusgarp gibi Kuzey Afrika şehirleriy­le civarlarını dolaşarak yazmak istediği eserler için zengin malzeme topladı. 620 (1223) yılının sonlarına doğru Anadolu'­ya ulaşıp Selçuklu ve Bizans hakimiyetin­deki bölgeleri gezerek tıp, eczacılık ve bo­tanik âlimleriyle tanıştı.363 Seyahatinin bu bölümünde Make­donya ve Ege adalarını da ziyaret ettiği anlaşılmaktadır. Limni adasında bir cins topraktan teke kanıyla yoğrularak"tînü'l-mahtûm 364 yapıldığını ve ora­daki Artemis tapınağının bakımını üstle­nen bir kadının bu ilâç tabletlerini yapışı­na bizzat şahit olduğunu söyler.

Seyahat dönüşü artık çağının en bü­yük botanikçisi kabul edilen İbnü'l-Baytâr topladığı zengin bitki koleksiyonuyla İs­kenderiye'ye gitti. Mısır Eyyûbî hane­danından el-Melikü'l-Kâmil Muhammed kendisine büyük itibar göstererek Mısır botanikçileri başkanı (reîsülaşşâbîn) unva­nını verdi ve hâkimiyeti altındaki Suriye'­ye her gidişinde onu da beraberinde gö­türdü. el-Melikü'1-Kâmil'in ölümünden sonra yerine geçen oğlu el-Melikü's-Sâlih Necmeddin Eyyûb döneminde de Eyyûbî sarayındaki mevkiini koruyan İbnü'l-Bay­târ, bu dönemde tekrar Doğu İslâm coğ­rafyasına seyahate çıktı. Lucien Leclerc, Kitâbü'l-CâmFöeki bitki adlarından ha­reketle onun Diyarbakır, Urfa, Musul, Lüb­nan, Kudüs ve Hicaz bölgelerini gezerek malzeme topladığını belirtir.365 İbnü'l-Baytar'm Kahire ve Dimaşk'ta bulunduğu sırada ders verdiği birçok öğrencisi olmuştur. Bunların ba­şında, Dımaşk'ta 633 (1235) yılında ken­disinden el-İbâne ve'1-i'lâm bimâ ii'l-Minhâc mine'l-haîeî ve'1-evhâm adlı kitabı ile Dioskorides, Câlînûs ve Ahmed b. Muhammed el-Gâfiki'nin basit ilâçlar hak­kındaki eserlerini okuyan Vyûnü'î-enbâ müellifi İbn Ebû Usaybia gelmektedir. Di­ğer bir Dımaşklı öğrencisi de Ebû İshak İzzeddin İbnüs Süveydî'dir.



İbn ü'l-Baytar Doğu ve Batı Ortaçaği'n-da bilgi, görgü ve tecrübesini arttırmak ve yazacağı eserlere malzeme toplamak için üç kıtayı gezen ender müelliflerden biridir. Ayrıca topladığı, tababette kulla­nılan bitki türlerinden ve besin maddele­rinden oluşan malzemeyi bütün özellik­leriyle tanıtmış, adlarını Arapça, Berbe­rice, Latince, Grekçe ve Farsça olarak ya­zıp karışıklığa yer vermemek için hareke-lemiştir. Bilhassa öğrencisi İbn Ebû Usaybia'nın anlattıklarından hareketle onun alanında çağının en büyük âlimi olduğu kabul edilmektedir. İbnü'l-Baytâr Dımaşk'­ta ansızın ölmüştür.

Eserleri.



1. el-Müfredât.366 Basit ilâç­lar konusundaki Arapça kitapların en önemlisi ve en güvenilir olanıdır. Müelli­fin hayatının sonlarına doğru yazdığı bu alfabetik eserde 2353 madde yer alır. Biri XIV. yüzyılda Aydınoğlu Umur Bey adına 367 diğeri 168l'de he­kim Mehmed Rindânî tarafından 368 olmak üzere iki defa Türkçe'ye çevrilmiş, Avrupa'da XV. yüzyılın sonların­da ilgi çekmeye başlayan eser Latince, İs­panyolca, Almanca ve Lucien Leclerc ta­rafından Fransızca'ya 369 tercüme edilmiştir. Eser İslâm dünyasında ilk defa Bulak'ta basılmış 370 ve üzerinde muhtelif çalışma­lar yapılmıştır.

2. Tefsîru Kitabi Di-yâsküridûs (Dîsküridis). Arapça litera­türde Kitâbü'l-Haşâ'iş ve Kitâbü Hams maköîât adlarıyla bilinen Dioskorides'in beş bölümlü Materia Med/ca'sına yapıl­mış bir tefsirdir. Katalog mahiyetindeki eserde 550 ilâç alfabetik sırayla ve kısa açıklamalarla tanıtılmış, bu arada önceki kaynaklarda yanlış tesbit edilen Grekçe bitki ve İlâç adları da düzeltilmiştir. Kita­bın ilmî neşrini Hilmî Abdülvâhid Hadra (Kahire 1986) ve İbrahim b. Merâd (Bey­rut 1989; Tunus 1990) gerçekleştirmiş, Albert Dietrich de Arapça metinle birlik­te Almanca tercüme ve şerhini neşret-miştir (Göttingen 1991).

3. el-İbâne ve'J-i'lâm bimâ ü'1-Minhâc mine'l-halel ve'J-evhâm.371 Basit ilâçlar katalogu olup Ebû Ali İbn Cezle'nin aynı konudaki Min-hâcü'1-beyân fîmâ yestcfmilühü'i-in-sân adlı kitabını eleştirmek amacıyla yazılmıştır. Bu eserin 131 maddesini kap­sayan eleştiriler, ilâç isimlerinin ve terim­lerin birbirleriyle karıştırılmış olmasına, ilâçların yanlış tanıtılmasına ve faydala­rına dair verilen bilgilerin gerçeği yansıt­madığına ilişkindir.

4. el-Muğnî fi'l-ed-viyeti'l-müfrede. Baş, göz, kulak, ağız, göğüs, mide, bağırsak, üreme organları, hamilelik ve eklem hastalıkları ile yara, tümör ve zehirlenmeler için kullanılan ilâçları ve tıbbın âciz kaldığı durumlarda halkın başvurduğu kocakarı ilâçlarını içe­ren yirmi bölümden ibaret bir basit ilâç­lar katalogudur. el-Melikü's-Sâlih Nec-meddin'e ithaf edilen kitabın çeşitti yaz­ma nüshaları bulunmaktadır; bunlardan Süleymaniye Kütüphanesi'ndeki nüsha 372 müellifin vefatından se­kiz yıl önce istinsah edilmiştir. Mehmed b. Ahmed b. İbrahim el-Edimevî eseri Levâ-mi'u'l-hikme adıyla Türkçe'ye çevirmiş ve şerhini yapmıştır.373

5. Mîzânü't-tabîb. Emîr Şehâbeddin Ahmed b. îsâ'nm isteği üzerine kaleme alınan kitap seksen babdan oluşmaktadır; bilinen tek nüshası Uppsala Kütüpha-nesi'ndedir. 374

6. el-Efâlü'l-ğarî-be ve'1-havâssü'l-hcîbe. 375

7. Risale fî tedâvi's-sümûm.376

Bibliyografya :

İbnü'l-Baytâr, Tefsîru Kitabi Diyâskuridûs (nşr. İbrahim b. Merâd), Beyrut 1989, neşredenin girişi, s. 17-41; İbn Ebû Usaybia, ıüyûnü'l-en-bâ\ s. 601-602; Kütübî. Feuâtü'l-Vefeyât, II, 159-160; Süyûtî, Hüsnû'l-muhâdara, 1, 542; Makkari. Neffyu'U^b, II, 691-692; Keşfü'z-zu-nûn, I, 283, 574; L. Leclerc. Histoire de ta med-icinearabe, Paris 1876, II, 225-237; Brockel­mann, GAL, I, 647-648; Adıvar, Osmanlı Türk­lerinde İlim, s. 118; Ullmann, Die Medizin, s. 280-284; Sarton. Introduction, 11/2, s. 663-664; Ali Abdullah ed-Difâ'. ishâmû 'utemâ'i't-'Arab üe'l-müslimîn fi Htmi'n-nebât, Beyrut 1405/ 1985, s. 253-273; a.mlf.. Ishâmü 'ulemâ'i'l-'Arab üe'l-müslimîn fî 'ilmi'l-hayeuân, Beyrut 1406/1986, s. 329-368; Turhan Baytop, Türk Eczacılık Tarihî, İstanbul 1985, s. 43-45; İbra­him b. Merâd. Dirâsât fı't-mu'cemi't-'Arabî, Beyrut 1987, s. 271-293;a.mlf., "el-Meşâdİrü't-Tûnisiyye fî Kitabi'1-Câmic li'bni'l-Baytâr", el-fjayâtü'ş-şekâfıyye,V/8, Tunus 1400/1980, s. 117-148; Ana Maria Cabo Gonzalez, "Ibn al-Baytar et son influence sur la pharmacologie occidentale du XIVSme siecle", L'occident mu-sutman et l'occident chretien au moyen âge (ed. Mohammed Hammam), Riyad 1995, s, 283-290; Mustafa eş-Şihâbî. "Tefsîru Kitabi Diskü-rîdis li'bni'l-Baytâr", MMMA, III/2 (1957). s. 105-112; J. Vernet. "Ibn al-Baytâr", £/2(İng.), III, 737; a.mtf., "Ibn al-Baytâr", DSB, I, 538-539; Hûşeng A'lem, "İbn Baytar, DMBİ, III, 145-147; a.mlf., "Ebn al-Baytâr", E/r, VIII, 6-8; Mu­hammed Züheyr el-Bâbâ."İbnü'l-Baytâr", Meu-sCfatü'l-haçtâreÜ'l-İstâmİyye, Amman 1993, s. 191-197.






Dostları ilə paylaş:
1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   ...   26


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə