MahirəNərimanqızı



Yüklə 5,95 Mb.

səhifə113/219
tarix17.09.2017
ölçüsü5,95 Mb.
1   ...   109   110   111   112   113   114   115   116   ...   219

www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

              Ümumi psixologiya. Psixologiya

 

104 



104 

Surətlərin  yaradılmasında  yazıçının  həyata  keçirdiyi  bu 

tərkib,  sintezləĢdirmə  fəaliyyəti  müxtəlif  tərzlərdə  özünü 

göstərir.  Məsələn,  böyük  rus  yazıçısı  L.N.Tolstoy  «Hərb  və 

sülh»  əsərindəki  NataĢa  Rostova  obrazını  özünün  həyat 

yoldaĢı  Sofiya  Andreyevanın  və  bir  də  baldızı  Tanya 

Andreyevanın  Ģəxsiyyətlərinin  təhlilindən  əldə  edilən 

xüsusiyyətləri birləĢdirməklə (tərkib) yaratmıĢdır. 

SintezləĢdirmənin  və  tərkibin  bu  tərzi  surətlərin 

yaradılmasında daha çox təsadüf edilən və daha aydın görünən 

növüdür. 

Təxəyyül  surətlərini  yaradarkən  digər  sintezləĢdirmə 

tərzlərindən  də  istifadə  edilir.  Belə  tərzlərdən  biri 

aqqlyutinasiya  adlanır.  Aqqlyutinasiya  elə  sintezləĢdirmə 

tərzidir  ki,  bu  zaman  real  həyatda  biri-biri  ilə  birləĢməyən 

müxtəlif  keyfiyyətləri,  xassələri,  hissələri  birləĢdirilərək  yeni 

bir surətin yaradılması prosesi baĢ verir. 

Məsələn,  su  pərisi  surətinin    yaradılması  prosesi  real 

həyatda  birləĢməsi mümkün olmayan  qadının baĢı və balığın 

gövdəsi  kimi  hissələrin  birləĢdirilməsi  əsasında  baĢ  verir. 

Çoxəlli  ilahələrin,  yeddibaĢlı  əjdahaların  obrazlarının 

yaradılması  da  sintezləĢdirmənin  aqqlyutinasiya  deyilən 

tərzinin köməyi ilə edilmiĢdir. 

Təxəyyül  prosesində  özünü  göstərən  sintezləĢdirmə 

tərzlərindən  biri  də  hiperbolizasiyadır.  Hiperbolizasiya 

təxəyyül  obrazlarının  yaradılmasında  mübaliğədən  istifadə 

etmək deməkdir. Mübaliğə iki istiqamətdə gedə bilər: ĢiĢirtmə 

və  kiçiltmə  istiqamətində.  Məsələn,  nağıllarımızda  və 

dastanlarımızda  xalq  öz qəhrəmanlarının  obrazını  yaradarkən 

mübaliğədən  geniĢ  istifadə  etmiĢdir.  Məsələn,  «Koroğlu» 

dastanında belə bir əhvalat nəql olunur ki, Keçəl Həmzə Qıratı 

qaçırandan  sonra  dəyirmanda  Koroğlu  ilə  Dürat  qalır.  Bu 

zaman dəyirmana bir kiĢi iki öküzlə dörd çuval arpa və buğda 

gətirir.  Koroğlu  özünü  dəyirmançı  adlandırır  və  yükü  qəbul 

edir.  Sonra  iki  çuval  arpanı  bir  çuvala  doldurub  Düratın 

qabağına  qoyur,  öküzün  də  birini  kəsib,  kabab  çəkib  yeyir. 



www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

Ümumi psixologiya.

 

Psixologiya

 

 



105 

105 


105 

105 


105 

105 


105 

105 


105 

Lakin  taxılın  da  öküzün  də  pulunu  verib,  Dürata  minib  yola 

düĢüb gedir. Göründüyü kimi burada Koroğlunun da, Düratın 

da obrazını yaradarkən xalq mübaliğədən istifadə etmiĢdir. 

Yaxud  «Kitabi-Dədə  Qorqud»  dastanında  oxuyuruq. 

Qaracıq Çoban kafirin üç yüzünü sapan daĢı ilə yerə buraxdı. 

Çobanın  daĢı  tükəndi,  qoyun  deməz,  keçi  deməz  sapanın 

aynasına  qoyub  atar,  kafir  yıxar.  Burada  da  Qaracıq  çobanın 

obrazının 

yaradılmasında 

hiperbolizasiyadan 

istifadə 

edilmiĢdir. 

Təxəyyül 

prosesində 

təxəyyül 

surətlərinin 

yaradılmasında  istifadə  edən  tərkib  üsullarından    biri  də 



nəzərə çarpdırmaq,  yaxud aksentləĢdirmədir. AksentləĢdirmə 

zamanı  xarakterik  olan  cəhət  odur  ki,  surətlərin  yaradılması 

prosesində  birləĢdirilən,  tərkib  edilən  elementlərdən  biri 

qabarıq,  daha  nəzərə  çarpacaq  Ģəkildə  olur.  YoldaĢlıq 

Ģarjlarının,  karikaturaların  yaradılmasında  rəssam  həmin 

tərzdən istifadə edir. 

Təxəyyül 

sutlərinin 

yaradılması 

prosesində 

sxematikləĢdirmə, tipikləĢdirmə deyilən tərzlərdən də istifadə 

edilir.       



         

IV. 12. 4.  Təxəyyül və oyun 

 

Təxəyyül  və  oyun  bir-biri  ilə  sıx  əlaqəyə  malikdir. 

Məktəbəqədər yaĢ dövründə istər evdə ailə tərbiyəsi, istərsə də 

bağçada  aparılan  tərbiyə  nəticəsində  uĢaqların  oyun 

prosesində  onların  təsəvvür  ehtiyatı  xeyli  artır,  yaddaĢ 

fəaliyyəti,  təfəkkürləri  inkiĢaf  edir,  uĢaqlarda  yeni  tələbatlar 

əmələ gəlir. Bütün bunlar isə onların təxəyyüllərinin geniĢ və 

məzmunlu xarakter alması ilə nəticələnir. 

Ġstər  əvvəlki  dövr,  istərsə  də  məktəbəqədər  yaĢ  dövrü 

olsun,  ümumiyyətlə,  uĢaqlarda  təxəyyül  oyun  prosesində 

inkiĢaf edir. 




www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

              Ümumi psixologiya. Psixologiya

 

106 



106 

3-4 yaĢlı uĢaqlarda da belə bir tələbat əmələ gəlir. UĢaq 

edə    bilməyəcəyi  bir  iĢ  görmək  istəyir,  özünü  kiməsə  

oxĢatmaq,  bənzətmək  istəyir.  Oyun  prosesində  uĢaq  özünü 

atın  üstündə  oturan,  at  çapan  atlıya,  təyyarəçiyə,  sürücüyə, 

müəllimə, həkimə bənzədir. UĢaq öz oyununda təqlid yolu ilə 

bu  peĢə  sahiblərinin  zahirdə  olan  hərəkətlərini  yamsılayır. 

Təbiidir  ki,  bütün  bunlar  uĢağın  idrakına,  psixikasının 

inkiĢafına  güclü  təsir  edir.  UĢaq  oyun  prosesində  cisimlərin 

əlamətlərini,  insanların  funksiyalarını,  insanlar    arasındakı 

münasibətləri  dərk  etməyə  baĢlayır.  Oyun  prosesində  uĢaq 

ancaq  gördüklərini  mütləq  mənada  təkrar  etmir.  O,  öz 

oyununda  əks  etdirdiyi,  təqlid  etdiyi  iĢə,  hərəkətə  yeni,  nəyi 

isə əlavə edir. UĢağın oyun fəaliyyətində yaradıcılıq ünsürləri 

nəzərə çarpır. 

UĢağın  təxəyyülünün  yaradıcı  funksiyası  özünü  büruzə 

verir.    UĢaq  Ģəraiti  dəyiĢdirir,  predmetləri  yeni  qaydada 

yerləĢdirməyə  can  atır,  əĢyalara  özü  bildiyi    funksiyaları 

həvalə  edir.  Uzun  ağac  parçası-ata,  stul-  avtomobilə, 

gəlinciklər- müəllimə, anaya, uĢağa çevrilir. 

Oyun  prosesində  uĢağın  təxəyyülü  ixtiyari  xarakter 

daĢımağa  baĢlayır.  Belə  ki,  təxəyyül  obrazları  əvvəlcədən 

müəyyən  olunmuĢ  məqsədlə  bağlı  olaraq  yaradılır.  Lakin, 

məktəbəqədər  yaĢ  dövrünün  əvvəllərində  bu  məqsəd  uĢağın 

özü  tərəfindən  deyil,  böyüklər  tərəfindən  uĢağın  qarĢısında 

qoyulur. Məsələn, kubikləri uĢağın qabağına tökür və deyirik: 

«Bu  kubiklərdən  evcik  qur».  KarandaĢ  və  ağ  kağız  verir  və 

deyirik:  «PiĢik  çək».  UĢaq  da  öz  bacarığı  dairəsində  bu  iĢi 

görür  və  bu  prosesdə  onda  istər-istəməz  təxəyyül  fəaliyyəti 

canlanır. 

Məktəbəqədər  yaĢın  sonrakı  dövrlərində  uĢaq  özü 

fəaliyyətə baĢlamamıĢdan qabaq qarĢısına müəyyən məqsədlər 






Dostları ilə paylaş:
1   ...   109   110   111   112   113   114   115   116   ...   219


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə