MahirəNərimanqızı



Yüklə 5,95 Mb.

səhifə61/219
tarix17.09.2017
ölçüsü5,95 Mb.
1   ...   57   58   59   60   61   62   63   64   ...   219


www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

 

Ümumi psixologiya. Psixologiya 



168 

Avstriya psixoloqu və psixiatoru Ziqmund Freydin (1856 – 1939) 

yaratdığı  psixoanaltik  nəzəriyyə  freydizm  adı  ilə  məĢhurdur.  Z.Freyd 

Ģəxsiyyətin  fəallığının  mənbəyini  onda  heyvan  əcdadlarından  irsən 

alınmıĢ instiktiv təhriklərdə görürdü. Bununla da Freyd psixi hadisələrə 

yeni anlayıĢ – Ģüursuzluq anlayıĢı gətirmiĢdir. Onun fikrincə Ģəxsiyyətin 

strukturunda  üç  komponent  mövcuddur:  O  (id),  mən  (eqo),  yüksək  – 

mən  (super-eqo).  Z.Freyd  birinci  komponenti  (id)  Ģüursuzluq,  ikincini 

(eqo) Ģüur, üçüncünü isə (super- eqo) yüksək Ģüurluluq kimi götürür.  

Z.Freydə  görə  id  (o)  məhz  elə  sahədir  ki,  orada  yalnız 

sıxıĢdırılmıĢ  Ģüursuz  instinktlər  hökmranlaq  edir  və  onlar  həzz 

prinsipinə  tabe  olurlar.    Buna  görə  də  prinsipcə  onlar  dərk  edilə 

bilməzlər.  



Mən  (eqo)  bir  tərəfdən  Ģüursuz  instinktlərin  ardınca  gedir,  digər 

tərəfdən gerçəkliyin norma və tələblərinə tabe olur.  



Yüksək  -  mən  (super-eqo)  cəmiyyətin  əxlaqi  tələbatlarının  bir 

növ  məcmuudur.  BaĢqa  sözlə,  o,  insanın  hələ  uĢaqlıq  dövründən 

mənimsədiyi, avtomatlaĢmıĢ sosial norma, inam, qaydalardan ibarətdir. 

O,  bir  növ  nəzarətçi  rolunu  oynayır.  Ona  görə  də  «eqo»  həmiĢə 

münaqiĢədə  olur.  «Ġd»-  in  və  «yüksək  –  mən»-  in  tələbləri  bir-birinə 

uyğun  gəlmir.  «Eqo  (mən)»  daima  müdafiə  mexanizminə  qaçır  (ona 

meylli olur).  

ġəxsiyyətin  klassik  nəzəriyyələri  qrupuna  yuxarıda  qeyd 

etdiyimiz  kimi  Ġsveçrə  psixoloqu  Karl  Yunqun  (1875  –  1961)  analitik 

nəzəriyyəsi  də  daxildir.  K.Yunqa  görə  Ģəxsiyyət  dörd  əsas  elementi 

özünə  daxil  edir:  şüur,  şəxsi  şüursuzluq,  şüursuzluq  və  kollektiv 

şüursuzluq. Bir Ģüurluluğa qarĢı üç Ģüursuzluq dayandığı halda, K.Yunq 

buna xüsusi əhəmiyyət  verir. O belə hesab edir ki, insan təkcə özünün 

gizli tendensiyaları ilə deyil, eyni zamanda istəkləri, məqsədləri, arzuları 

və qiymətdəri ilə də müəyyən edilir.  

K.Yunqun fikrincə çox vaxt bu maska əhval və istəyimizə uyğun 

gəlmir.  Lakin  biz  mövcud  sosial  mühitdə  qəbul  olunmuĢ  əxlaq  və 

davranıĢ normalarını əsas götürərək həmin maskanı geyirik.  

K.Yunqa  görə  şəxsi  şüursuzluq  öz  baĢlanğıcını  uĢağın  anadan 

olduğu  gundən  əldə  edir  və  bütün  həyatı  boyu  formalaĢır.  ġəxsi 

Ģüursuzluq  insanın  artıq  keçirmiĢ  olduğu,  lakin  ya  unutduğu,  ya 

sıxıĢdırılmıĢ  müxtəlif  hissləri,  duyğuları,  xatirələrini  özünə  daxil  edir. 

Bununla  belə  Ģəxsi  Ģüursuzluq  zərurət  olduqda  dərk  oluna  bilər.  Bu 

zaman o Ģüurda müəyyən tənzim funksiyasını yerinə yetirir və insanı öz 



www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs 

Mərkəz

i

 

Ümumi psixologiya. Psixologiya 

 

169 


gücünə və ya zəifliyinə inanmasına məcbur edir.  

ġüursuzluğu  K.Yunq  «kölgə»  adlandırır.  Onun  fikrincə  «kölgə» 

insan Ģəxsiyyətinin ən primitiv və qaranlıq cəhətlərini özünə daxil edir 

və  öz  baĢlanğıcını  heyvan  əcdadlarımızın    amoral  həzzlərindən  alır  ki, 

bu  da  cəmiyyətin  normal  həyat  və  fəaliyyəti  üçün  tamamilə 

qəbuledilməzdir.  Lakin  özünün    amorallığına  baxmayaraq  «Kölgə» 

bizim  bir  çox  yaradıcı  ehtiraslarımızın  və  dərin  emosional 

təəssüratlarımızın mənbəyini təĢkil edir.  



Kollektiv  şüursuzluğu  həqiqi  mənada  K.Yunqun  ən  böyük  kəĢfi 

hesab etmək olar. Bu kəĢf onun adını ölməz etmiĢdir. K.Yunqun fikrincə 

yeni  doğulmuĢ  uĢaq  heç  də  ağ  lövhə  deyildir.  Belə  ki,  yeni  doğulmuĢ 

uĢaqda  yaĢlılıq  dövründə  onun  davranıĢını  Ģərtləndirən  anadangəlmə 

tendensiya  öz  əksini  tapır.  Bu  tendensiyalar  K.Yunq  tərəfindən 

arxetiplər  adlandırılmıĢdır.  Arxetip    nəsildən-  nəslə  keçirilən,  insan 

Ģüurunda  bilavasitə  öz  əksini  tapan  surətlərin,  istək  və  davrvnıĢ 

formalarının fövqaladə mürəkkəb əlaqəsindən ibarətdir.  

Yunq  ekstroversiya  və  introversiya  anlayıĢlarını  Ģəxsiyyətin 

tipologiyasının  əsası  kimi  psixologiyaya  daxil  etmiĢ,  ekstrovertiv  və 

introvertiv  tipləri  xarakterizə  etmiĢdir.  Ekstrovertiv  Ģəxsiyyət  özünün 

bütün maraqlarını xarici aləmə yönəltdiyi halda, introvertiv Ģəxsiyyətdə 

bu  maraqlar,  bütün  həyat  energiyası  özünə,  özünün  daxili  aləminə 

yönəldilmiĢ olur. 

Nəhayət, Ģəxsiyyət haqında klasik nəzəriyyələrdən biri  də, əvvəl 

qeyd    etdiyimiz  kimi,  Avstriya  psixoloqu  Alfred  Adlerin  (1870-  1937) 

fərdi  psixologiya  nəzəriyyəsidir.  Onun  fikrincə  insanda  ən  əsas  onun 

təbii  instinktləri  deyil,  «birlik  hissidir».  Bu  hiss  anadangəlmədir,  lakin 

sosial cəhətdən inkiĢaf etdirilməlidir.  

A.Adler  Ģəxsiyyətin  formalaĢmasına  təsir  edən  üç  mühüm 

münasibəti  qeyd  edir:  baĢqa  adamlara  münasibət,  əməyə  münasibət, 

baĢqa  cinsə  münasibət.  Adlerə  görə  Ģəxsiyyətin  strukturunu  müəyyən 

edən  əsas  motiv    və  tendensiyalar  aĢağıdakılardır:  1)  özünün 

gücsüzlüyünü  hiss  etmək;  2)  təkmilləĢməyə  və  üstünlük  əldə  etməyə  

cəhd;  3)  birlik  hissi  və  ya  sosial  hiss.  Onun  fikrincə  bu  tendensiyalar 

anadangəlmə deyildir. Daha doğrusu, uĢaq doğularkən ona hazır Ģəkildə 

verilmir;  o,  dünyaya  gələrkən  insan  nitqinə  qabillik  onun 

anatomiyasında olduğu kimi, bu tendensiyalar üçün də potensial imkan 

olur.  

ġəxsiyyət  haqqında  klinik  nəzəriyyə.  ġəxsiyyət  haqqında 

psixoloji  nəzəriyyələr  içərisində  klinik  nəzəriyyə  də  özünəməxsus  yer 






Dostları ilə paylaş:
1   ...   57   58   59   60   61   62   63   64   ...   219


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə