Microsoft Word ?Zizxan tanriverdi


“Dədə Qorqud”un möcüzələr dünyası



Yüklə 3.53 Mb.
səhifə148/174
tarix25.06.2018
ölçüsü3.53 Mb.
1   ...   144   145   146   147   148   149   150   151   ...   174

 

              “Dədə Qorqud”un möcüzələr dünyası 

449

 

rətləndirən türk qızının, türk gözəlinin simvolu...). “Qurulu yaya 



bəηzər çatma qaşlum!” (D-12). Heç şübhəsiz ki, bu cür təşbehlər 

birdən-birə yaranmayıb, minilliklərin sınağından keçərək cilalana-

cilalana bu  günümüzə qədər yol gəlib. Babalarımızın bizə ərmə-

ğan etdiyi bu təşbehdəki “yay” sözünün işığında bəzi faktlara diq-

qət yetirək: “Xarici təsirlərdən özünü az-çox qoruya bilmiş olan 

Altay  şamanları çiyinlərindəki doqquz ox (yəbə) ilə yay (ya) 

simvollarını həmişə yanlarında gəzdirərdilər. Onların fikrincə, bu 

doqquz oxla yay “kudaydan tartkan”, yəni “tanrıdan tərəfindən 

uzadılan”  şeylərdir”

1

; “Hunlar at üstündə dördnala çaparkən belə 



ox ata və yay çəkə bilirlər (yay çəkə və ox ata bilirlər – Ə.T.)... Və 

bu qabiliyyət onlarda uşaqlıqdan tərbiyə olunurdu. Bu tərbiyənin  

formasını təsəvvür etmək  üçün qoyuna minib siçovullara ox atan 

hun uşağını yada salmaq kifayətdir”

2

. Türk poetik təfəkkürü ilə 



yoğruluş “Qurulu yaya bəηzər çatma  qaşlum” təşbehində  qədim 

türk etnoqrafiyası  və  hərb tarixi daşlaşmış  şəkildə yaşayır. Yeri 

gəlmişkən, bu təşbehin poetik siqləti qorqudşünas T.Hacıyevi  

heyrətləndirib, ruhunu silkələyib: “... bu, təşbeh deyil, kamil bir 

rəssam işidir. Burada müəllif nə ozandır, nə  də hansısa bir usta 

şair, bu tablonun müəllifi türk dilidir... Türkün o təfəkkürü yetişib 

ki, çatma qaş modeli üzrə qurulu yay tablosunu çəkir...”

3

. Müəlli-



fin obrazlı  şəkildə söylədiyi bu fikirlər olduqca təbii qarşılanır. 

Burada o da vurğulana bilər ki, tərkibində “yay” sözü iştirak etmiş 

və ya “yay” sözünün assosiativliyi ilə yaradılmış obrazlı ifadələr 

təkcə “Kitab” deyil, ümumən türk ədəbiyyatı  üçün xarakterikdir. 

Azərbaycancan ədəbiyyatından bəzi nümunələrə nəzər salaq: 

Q.Bürhanəddinin  “Divan”ında: 

Nay ki, əsli saz ola sazını naya bənzədəm, 

Kirpügi ilə qaşını ox ilə yaya bənzədəm. 

                                                            

1

 Bahəddin Ögəl. Türk mifologiyası. I cild, Bakı, 2006, səh. 382-383 



2

 Ə.Əsgər, M.Qıpçaq. Türk savaş sənəti. Bakı, 1996, səh.311. 

3

 T.Hacıyev. “Dədə Qorqud kitabı”: tariximizin ilk yazılı dərsliyi. Bakı, 2014, 



səh.250. 


 

              “Dədə Qorqud”un möcüzələr dünyası 

450

 

İ.Nəsiminin “Divan”ında: 



Qaşı tək sevdayə verdüm könlümi, 

Gör nə möhkəm yayə verdüm könlümi. 

S.Vurğunun “Ceyran” şeirində: 

Yerdən ayağını quş kimi üzüb, 



Yay kimi dartınıb, ox kimi süzüb, 

Yenə öz sürünü nizamla düzüb, 

Baş alıb gedirsən hayana, ceyran?.. 

Nümunələrdəki təşbehlər, “Kitab”dan süzülüb gəlib,  sanki, 

onların hər biri “qurulu yaya bəηzər çatma qaş” təşbehinin məntiqi 

davamı kimi çıxış edir. Sonuncu nümunədəki alliterasiya (yer, 

yay, yenə: y-y-y), zəngin qafiyələr (üzüb, süzüb, düzüb), ən əsası 

isə daha çox yay və ox sözlərinin assosiativliyi ilə yaradılmış təş-

behlər silsiləsi (quş kimi üzmək, yay kimi dartınmaq, ox kimi 

süzmək) müasir poeziyamızın atributları, zənginlik göstəriciləri 

hesab oluna bilər. 

“Yay” sözünün “Kitab”dakı yeri, işlənmə səviyyəsi müəy-

yənləşdirilərkən,  şübhəsiz ki, ondan əvvəl işlənmiş sözlərin se-

mantikası, onların hər birinin “yay” sözü ilə bağlılıq dərəcəsi də 

nəzərə alınmalıdır. Qorqudşünaslıqda təyinedici sözlər, bəzən isə 

epitetlər başlığı altında öyrənilmiş  bu tip vahidlərin ümumi mən-

zərəsi aşağıdakı kimidir: 

 dəmür yaylı (dəmir yaylı). “...dəmür yaylı Qıpçaq Məli-

kə qan qusdıran ...” (D-60). “Kitab”da yalnız Qıpçaq Məliklə bağlı 

işlədilmiş bu epitet, bir tərəfdən, yayın  həm də dəmirdən düzəldil-

diyini işarələndirirsə, dəmir yayın daha möhkəm, daha sərt oldu-

ğunu ifadə edirsə, digər tərəfdən də qəhrəmanın qüvvətli, əyilməz 

olduğunu simvollaşdırır: 



 qatı yay (möhkəm yay). Bu birləşmənin birinci tərəfin-

dəki bərk, möhkəm, qüvvətli anlamlı “qatı” sözü  (müasir dilimiz-

də “qatı” sözü “durunun” antonimi kimi işləmir, “qatı düşmən” ki-

mi ifadələrdə isə ilkin forma və semantikası eynilə mühafizə olu-

nur)”yay”la bağlı  işlədilmiş ifadələrin, demək olar ki, hamısında 



 

              “Dədə Qorqud”un möcüzələr dünyası 

451

 

müşahidə olunur. Məsələn, qatı-möhkəm yay (burada “qatı” sözü  



sinonimi ilə birlikdə  işlənib). “Qatı möhkəm yay çəkərdi” (D-

203);  ərdil təkə buynuzından qatı yay (təkə buynuzundan bərk 

yay). “Ərdil təkə buynuzından qatı yaylı” (D-221). Bu misrada 

yayın erkək təkə buynuzundan düzəldildiyi poetik şəkildə canlan-

dırılıb;  ağca tozlu qatı yay. “Ağca tozlu qatı yayım zari-zari 

iηlər” (D-248); “Ağca tozlu qatı yaydan dərsinməyən (D-184);  

Qorqudşünaslıqda “ağ tozluca qatı yay” ifadəsinə müxtəlif 

bucaqlardan yanaşılıb. Konkret desək, “qatı yay” ifadəsinin bərk, 

qüvvətli mənasında işləndiyini qorqudşünasların hamısı  təsdiq 

edir. “Ağ tozluca” ifadəsinin yozumunda isə fikir müxtəlifliyinə 

rast gəlinir: O.Ş.Gökyaya görə, “ağ tozluca” yay “dəstəyinə  ağ 

ağac qabığı sarılmış olan, tozu ağ ağac qabığından” mənasındadır 

(İstanbul, 2000, səh. 158); Zeynalov-Əlizadə nəşrində “dəstəyi ağ 

tozlu”  şəklində sadələşdirilib: “Dəstəyi ağ tozlu bərk yayım zar-

zar inlər” (Bakı, 1988, səh.248);  Y.Məmmədli həmin ifadəni belə 

səciyyələndirib: “ağ tozluca qatı yay” – dəstəyinə ağcaqayın qabı-

ğı    sarınmış  bərk, tarım çəkilmiş yay; toz – yaylara sarınan ip”

1



Bu fikirlərdən sonuncusu M.Kaşğarinin “Divan”ına istinadən 

söylənilib. “Divan”da göstərilir: “toz: yaya sarınan sırım” (III cild, 

səh.131). Bütün  bunlar “ağ tozluca” ifadəsi “ağ ipli”, “ağ sırımlı” 

mənasındadır – qənaətinin daha düzgün olduğunu sübut edir; 



− Qorqut siηirli//qurt siηirli yay (kirişi qurd damarından 

olan yay: əvvəlki səhifələrə bax). 

“Kitab”ın dilində “yay”ın (silahın) hissələrinin adlarına da 

rast gəlinir: kiş//kiriş (yay ipi), qəbzə (dəstək: həm də “yay”la 

bağlı  işlədilib). Bu tip sözlərin hər birindən  əvvəlki səhifələrdə 

geniş şəkildə bəhs etdiyimiz üçün burada onları yalnız mətn daxi-

lində  təqdim etməklə  kifayətlənirik: kiş. “...əlümdə  qıl  kişlim, 

ayğur malı” (D-108); kiriş. “Dəldi yay kirişinə taqdı” (D-234); 



qəbzə. “Qəbzəsindən yay eki para oldı” (D-108)... 

                                                            

1

 Y.Məmmədli. Azərbaycan dilində hərbi terminlərin tarixi-mqayisəli təhlili. NDA, 



1996, səh.12. 




Dostları ilə paylaş:
1   ...   144   145   146   147   148   149   150   151   ...   174


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə