Microsoft Word ?Zizxan tanriverdi


“Dədə Qorqud”un möcüzələr dünyası



Yüklə 3.53 Mb.
səhifə48/174
tarix25.06.2018
ölçüsü3.53 Mb.
1   ...   44   45   46   47   48   49   50   51   ...   174

 

              “Dədə Qorqud”un möcüzələr dünyası 

147

 

sözünü iki eləməmək. “Ol zəmanda oğul ata sözin iki eləməzdi” 



(D-131). 

Türkologiyada “ata” sözünün etimologiyası ilə bağlı bir sıra 

araşdırmalara rast gəlinir (əvvəlki səhifələrə bax: sadə quruluşlu 

qohumluq terminləri). Burada “ata” sözünü ana və baba kimi qo-

humluq terminləri ilə bir müstəvidə izah edən Bəkir Çobanzadənin 

fikirlərini xatırlatmaq yerinə düşür: “At, ap və baba isimlərinə ma, 

na, am, an, ana isimlərində  təsadüf olunur

.

. Burada r, b, d, t həp 



dodaq və yaxud diş  səsləridir ki, cocuqların  ələlümum ilk əvvəl 

çıxara bildikləri səslər də bunlardır. Cocuq anasını  əmərkən  ən 

ziyadə hərəkət edən sövti üzvi dodaqlarıdır. Ufaq bir hərəkətlə m, 

b, p,  yaxud d, t səslərini çıxara biliyor və bu səslərin təkrarı aya, 

ama, ada, ata, yaxud mama, papa, dada, tata kəlmələrini meydana 

gətirir”


1

. B.Məhərrəmli dilçilikdəki bu cür fikirləri qəbul etmir: 

“...bu tipli sözlərin oxşar semantikaya və fonetik formaya malik 

olmalarının  əsas səbəbi bu sözlərin genezisinin eyniliyi ilə, yəni 

bütün dillərdə bu tipli sözlərin bir kökdən yaranması ilə  əlaqə-

dardır...Əslində, bu tip sözlər uşaqların eyni səsləri təkrarlaması 

ilə deyil, bəşər dilinin eyni köklü olması ilə izah olunmalıdır...

2

.  



A  ğ a. Qorqudşünaslıqda sahib, sahibkar anlamlı “ağa” sö-

zündən çox bəhs olunub. Bu da təsadüfi deyil. Çünki “Kitab”da 

“ağa” sözü daha çox məhz həmin mənadadır: “Ağam Qazan məs-

ləhətdir” (D–37). Amma “Kitab”da “ağa” və “böyük qardaş” mə-

nalarında işlənməsinə də təsadüf olunur: “ağa” sözü ata mənasın-

da. “...xan Uruzıŋ ağası... Salur Qazan yerindən turmuşdı” ( –36); 

“ağa” sözü “böyük qardaş” mənasında. “...Ağam Beyrək gedəli 

köçərim yoq” (D–104), “Mərə qavat qızı, ağam başına and içmi-

şəm, dönməgim yox!” (D–267). 

“Ağa” sözünü ümumi dilçilik müstəvisində təhlil süz-gəcin-

dən keçirərək maraqlı  nəticələr  əldə edən B.Məhərrəmli “Ki-

                                                            

 

1

 B.Çobanzadə. Türk-tatar  lisaniyyatına mədxəl. Bakı, 2006, səh.93. 



2

 B.Məhərrəmli. Türk dillərində isim köklərində leksik-semantik inkişaf. Bakı, 

2012, səh.255. 



 

              “Dədə Qorqud”un möcüzələr dünyası 

148

 

tab”dakı “ağa” sözü barədə yazır: “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanın-



da “böyük qardaş, ata, sahib” mənalarındadır: Ağam Beyrək de-

yərdim, ozan sana”

1

. Müəllifin təqdim etdiyi nümunədə də “ağa” 



sözü məhz böyük qardaş  mənasındadır. Yeri gəlmişkən, “ağa” 

sözünün “böyük qardaş” mənasında işlənməsini “Kitab”dakı digər 

nümunələrə  istinadən də  dəqiqləşdirmək mümkündür: “Əgrək 

kiçi qardaşıŋ boynın öpdi, Səgrək daxı  ağasınıŋ  əlin öpdi” (D-

270). Bu cümlənin semantik yükü bir daha təsdiq edir ki, “ağa” 

sözü həm də “böyük qardaş” mənasında işlənib (kiçik qardaş 

Səyrək  ağasının, yəni böyük qardaşının əlini öpür, böyük qardaş 

Əyrək isə kiçik qardaşının boynunu öpür). 



B a b a . Qeyd etdiyimiz kimi, “Kitab”da “baba” sözü ata 

mənasında işlənmişdir: “Baba, mən yerimdən turmadın ol turmış 

ola!” (D-170). “Kitab”da ata anlamlı “baba” sözü ilə yanaşı, “öz 

övladına nisbətən kişi, dədə” anlamlı “ata” sözü də işlənir: “...ana-

sı ilə söhbət eylədi, atasına qəsd eylədi” (D-20). Burada belə bir 

fikir reallaşır: “ata” anlamlı “baba” sözü “Kitab”da üstün mövqe-

də olsa da, ata sözü ilə sinonimdir. “Ata-baba” sinonimliyinə diax-

ronik və sinxronik prizmadan yanaşan A.Məmmədova yazır: “Də-

də Qorqud”da ...ata, baba heç bir semantik tonlara malik deyillər. 

Konkret olaraq vahid bir məna ifadə edirlər. Sonrakı inkişaf prose-

sində bir dildən törəyən başqa dillərdən biri (oğuz –Azərbaycan, 

Anadolu, qazauz, türkmən) özündə bu sinonim komponentlərdən 

birini (məs.: ata (Azərbaycan dilində), digər dil o birisini (baba 

(Anadolu türkcəsində) qoruduğu halda, dialektlərdə hər iki variant 

da işlək ola bilər”

2

. Müəllifin qeydləri “baba” sözünün inkişaf tari-



xi və  arealları barədə dolğun təəssürat yaradır. Burada qorqudşü-

naslıqda tez-tez vurğulanan bir fikri də yada salaq: “Kitab”dakı 

“ata” anlamlı “baba” sözü  Azərbaycan dilinin qərb  şivələrində

                                                            

1

 B.Məhərrəmli. Türk dillərində isim köklərində leksik-semantik inkişaf. Bakı, 



2012, səh.279. 

2

 A.Məmmədova. “Dədə Qorqud kitabı”nın leksikası”. Bakı, 2009, səh.72. 




 

              “Dədə Qorqud”un möcüzələr dünyası 

149

 

daha dəqiqi, Başkeçid və Füzuli şivələrində eynilə mühafizə 



olunur. 

D ə d ə.“Kitab”da iki mənada işlənib: a) “Dədə Qorqud” an-

troponimik modelində müdrik, yol göstərən, ağsaqqal, şaman və s. 

anlamlı ləqəb kimi (əvvəlki səhifələrə bax). Burada “dədə” sözünü 

Dədə Qorqud və dədəlik institutu kontekstində izah edən N.Cəfə-

rovun bir fikri yada düşür: “Orta əsrlərdə türklər görkəmli sufi 

dərvişlərə, böyük kəramət sahiblərinə, pirlərə “Dədə” demişlər. 

Və beləliklə, Dədə Qorquddan sonra dədəlik institutu nə qədər in-

kişaf edib mürəkkəbləşsə də, öz əsas funksiyasını – Tanrı – Allah-

dan gələn gücü vasitəsilə  cəmiyyətdə müəyyən harmoniya yarat-

maq vəzifəsini itirməmişdir”

1

; b) baba (atanın, ya ananın atası; nə-



vəsi olan kişi) mənasında: “Mərə qavat, mənim babam Bayındır 

xan degilmidir?” Ayıtdı: “Yox, ol, ananıŋ babasıdır, səniŋ dədəŋ-

dir” (D-282). 

Y.Quliyeva “dədə” sözünü M.Kaşğarinin “Divan”ı müstəvi-

sində təhlil edərkən “Kitab”a da müraciət edir: “Təbii ki DQK-da 

işlənən bu sözün (Dədəm Qorqud ifadəsi nəzərdə tutulur – Ə.T.) 

əsas məzmunu Mahmud Kaşğarinin semantikası ilə üst-üstə düşür. 

Amma kök etibarilə bu sözün əsasında Mahmud Kaşğarinin se-

mantikası dursa da, “Dədə Qorqud”dakı semantika daha genişdir. 

Belə ki, DQK-da bu söz “ağsaqqal,  şaman, ozan, müdrik insan” 

mənalarını verir: Məsləhət gördilər ki, Dədə Qorqud varsun. Ça-

ğırdılar Dədə Qorqut gəlür oldu: Dədə Qorqut oğlanın babasına 

söyləmiş, görəlim xanım, nə söyləmiş”

2

. Bu qeydlər inandırıcıdır. 



Amma müəllif Radlovun lüğətində  “dədə” sözünün “baba” məna-

sında verildiyini göstərsə  də, “Kitab”dakı baba anlamlı “dədə” 

sözündən bəhs etmir. Maraqlıdır ki, “dədə” sözünün semantikası 

və yayılma areallarından geniş şəkildə bəhs edən B.Məhərrəmli də 

“Kitab”dakı baba anlamlı “dədə” sözünə münasibət bildirmir. Mü-

əllifə görə, “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanında “ata, dərvişlərin pi-

                                                            

1

 N.Cəfərov. Xanım, hey! Bakı, 1999, səh.21. 



2

 Y.Quliyeva. Mahmud Kaşğarinin oğuz dünyası. Bakı, 2010, səh.133 






Dostları ilə paylaş:
1   ...   44   45   46   47   48   49   50   51   ...   174


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə