Torpaqlarin səhralaşmasi üZRƏ İzahli lüĞƏT



Yüklə 5.01 Kb.

səhifə31/56
tarix30.04.2018
ölçüsü5.01 Kb.
1   ...   27   28   29   30   31   32   33   34   ...   56
: 110
110 -> İQTİsadi NƏZƏRİYYƏ
110 -> Rza Bərahəni cavab verir
110 -> Nuklein turşularinin kimyəvi quruluşU
110 -> Temporarily Accessioned- freud’s Coat Revisited
110 -> M. A.Əhmədov, H. M. Məhəmmədli

 
 
Şəkil 16.Səhralaşma prosesinin əmələ gəlməsinin səbəbləri 


Deqradasiya dedikdə, torpağa təsir edən bir və ya bir neçə 
proseslərin birləşməsi ilə  sərvətlərin potensialının azalması 
nəzərdə tutulur: su eroziyası, külək defilyasiyası və bu цнсцрля-
рин  бир-бири  иля  чульалашмасы, münasib hallarda təbii bitki 
ö
rtüyünün müxtəlifliyinin və ya həcminin uzunmüddətli azal-
ması və həmçinin torpaqların şorlaşması вя шоракятляшмяси. 
Səhralaşmaya qarşı  mübarizə  üzrə BMT Konфранsının 
mətnində ciddi quraqlıq və/və ya səhralaşmaya məruz qalan 
ö
lkələrdə, xüsusən də Afrikada (1994) səhralaşmaya belə tərif 
verilir: “müxtəlif amillərin o cümlədən, iqlim dəyişmələri və 
insan fəaliyyəti nəticəsində quraq, yarımquraq və quraq 
subhumid regionlarda torpaqların deqradasiyası”. 
 
SƏHRALAŞMA GÖSTƏRİCİLƏRİ (Desertification Indica-
tors) – səhralaşma prosesinin xüsusiyyətini və  dəyişməsini gös-
tərən vəziyyətlərin mövcudluğu, kəmiyyəti və ya dəyişməsinin 
statistik məlumatları və ya hadisələridir. 
Səhralaşma proseslərinin göstəricilərini bu kateqoriyalar üzrə 
ayırmaq olar: monitorinq səviyyəsi və müxtəlif göstəricilərə görə 
dəyişmə növü üzrə (cədvəl 5,6,7).  
Cədvəl 5      
Monitorinq səviyyəsinə görə səhralaşma göstəriciləri 
  
Qlobal
x
 Regional
x
 Milli 
(yerli) 
Albedo
xx
 
 
Toz fırtınalarının tezliyi 
 
Yağıntılar
xx
  
 
 
Torpaqların eroziyası 
 
Şorлашма  
Bioloji məhsuldarlıq  
 
Biokütlənin vəziyyəti  
 
İqlim
xx
  
 
 
Torpağın tərkibində 
azotun miqdarı
xx
 
Şorлашма 
Məhsuldarlıq
xx
  
 
Əhalinin  рифащ  щалы 
sağlamlığı  
Əhalinin 
münasibəti
xx
 
 
      — 
 
      — 
x  
qlobal göstəricilər və regional göstəricilərin 50%-ə  qədəri 
peyk məlumatlarına görə təyin edilə bilərlər 
xx 
dolayı göstəricilər 
 


 
100 
Cədvəl 6  
Dəyişən siniflərə görə səhralaşma göstəriciləri  
 
Fiziki Torpaq 
 
 
 
 
Su 
 
 
 
 
Yerin səthi 
Сямяряли dərinlik, üzvi 
komponentlər, qaбыг, toz, toz 
tufanları, şorlaşma və 
карбонатлардан yuyulma 
 
Qrunt sularının дяринлийи вя 
keyfiyyəti, səth sularının vəziyyəti, 
drenaj sistemlərinin vəziyyəti, 
ç
irklənmə вязиййяти  
 
Əks etdirmə xüsusiyyəti  
Bioloji və 
aqronomik 
Bitkilər 
 
 
 
Heyvanlar 
Bitki örtüyü, yerüstü biokütlə, 
məhsul, доминант növlərin 
paylanması və təkrarlanması 
 
Доминант növlər,ev heyvanlarının 
sayı, sürünün tərkibi, məhsuldarlıq 
Сосиал 
 Торпаглардан 
истифадя  
 
 
 
Мяскунлашма  
 
 
 
Ящалинин ясас 
 эюстяриъиляри 
 
 
Сосиал просесляр 
 Suvarılmada dəyişikliklər, dəmyə  
əkinçilik, mal-qaranın otarılması,      
dağ – мядян  sənayesi,  odun  
tədarükü, turizm, sudan istifadə 
 
Yeni qəsəbələr, əhalinin 
genişlənməsi, atılmış йашайыш 
məntəqələri, йашайыш məntəqələrinin 
müxtəlifliyi 
Əhalinin quruluşu və demoqrafiya 
indeksləri, qidalanma, sağlamlığın 
qorunması 
 
Münaqişələr, miqrasiyalar, əhalinin 
yerləşdirilməsi, yaşayış vasitələri  


 
101 
Ъядвял 7 
Səhralaşma indikatorlarının təsnifatı  
 
Dinamik 
xarakteristikaya 
görə  
İstifadə 
ü
suluna 
görə  
Dягиглийиня 
görə (P) 
Indikasiya 
əlamətinə 
görə  
Məkan  
əhatəsinə görə  
     Эенезися 
эюря  
Gеоинформасийа  
системи блокуна 
görə  
Dinamik  
(suksesiv) 
Statistik  
Birbaşa  
Dolayı  
Məntiqi  
Daimi  
(P>0,9) 
Dəyişən  
(P=0,7-0,8) 
Nisbi 
(P=0,4-0,6) 
Müsbət  
Mənfi  
Zonal  
Ландшафт 
Regional  
Biogeosenoложи 
(bəsit) 
Yerli  
Populyasiyalı  
Fərdi  
Geofiziki  
Meteoroloji 
Geoloji  
Hidroloji  
Torpaq-
geokimyəvi  
Bioloji  
Antropogen  
Мясафядян юлчмя 
(fotoşəkilli, çoх  
spektrallı,  
televiziya, 
 infraqırmızı, 
 mikrodalğalı, 
radar,  
lazer və s.) 
Təbii  
(bax, əvvəlki 
sütun) 
 
 
 
 


 
102 
SƏHRALAŞMA MEYLLƏRİ  (Desertification Trend) – 
səhralaşma prosesinin zaman üzrə yayılması  və  dərəcəsi 
səbəblərinin dəyişməsi. 
 
SƏHRALAŞMANIN AEROKOSMİK MONİTORİNQİ  
(Aerial and space monitoring of desertification) –səhra 
ekosistemlərinin dağılması göstəricilərinə və quruluşa nəzarətə, 
foto  şəkillər, təyyarələrdən, peyklərdən və kosmik aparatlar-
dan olan geofiziki ölçmələrin vəziyyəti və dinamikasına müşa-
hidə sistemi. SAM ekoloji monitorinqin (bax) yerüstü biosfer 
stansiyalarına, stasionarlara və  əsas sahələrə  əsaslanaraq, 
aerokosmik  şəkillərdə  təyin edilən və oxunma əlamətlərinin 
regional və uzaq ekstrapolyasiya metodları ilə yayılan 
göstəricilər (bax) üzrə səhralaşma proseslərinə nəzarət edir.  
 
SƏHRALAŞMANIN ANTROPOGEN AMİLLƏRİ 
(Anthropogenic factors of Desertification) – səhralaşmanın 
insan fəaliyyəti ilə şərtləşdirilmiş və verilən prosesin характерик 
xüsusiyyətlərini təyin edən  səbəbləri. Adətən təbii amillər 
fonunda  фяалиййят  эюстярмякля  onların təbii mühitə  təsirini 
gücləndirə, zəiflədə və ya tamamilə арадан галдырма имканына 
малик олурлар. 
 
SƏHRALAŞMANIN ARXA PLAN SƏVİYYƏSİ  (Deser-
tification background level) –ətraf mühitin səhralaşma proses-
lərinя мяруз галмайан   vəziyyəti. 
 
SƏHRALAŞMANIN DÜNYA ATLASI (World Atlas of 
Desertification) – 
torpaqların səhralaşması\deqradasiyasının 
coğrafi “yerləşməsini” və miqyasını  əyani surətə  göstərilməsi 
məqsədilə, 1992-ci ildə BMT –nin ətraf mühit və inkişaf  üzrə 
BMTİP tərəfindən çap edilmişdir.  
Atlas  üç  bölmədən ibarətdir: qlobal, qitə, ayrı-ayrı (kon-
kret) tədqiqatlar. Atlasda yerləşdirilmiş  xəritələrin böyük 
hissəsi QLASOD-un metodikası  və  məlumatları  əsasında 
tərtib olunmuşdur.  



Dostları ilə paylaş:
1   ...   27   28   29   30   31   32   33   34   ...   56


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə