Azərbaycan dünya əDƏbiyyatinda beynəlxalq Simpoziumun materialları



Yüklə 6,82 Mb.

səhifə18/273
tarix11.07.2018
ölçüsü6,82 Mb.
1   ...   14   15   16   17   18   19   20   21   ...   273

AZƏRBAYCAN DÜNYA ƏDƏBIYYATİNDA Beynəlxalq Simpoziumun materialları 

39 


 

-lan, -len, -al, -el, -l, -ar, -er, -a, -e, -

ı, -i, -u, -var, -sa, -imse, -ümse, -ılda, -ilde, -

ulda, -ülde, -

rıh, -ik gibi uygun ekler getirilerek türemiş fiiller yapılır. Örnek: baş-

la-mak, 

hoş-lan-mak, yarı-la-mak, bir-leş-mek, temiz-len-mek, düz-el-mek, gız-ar-

mak, 

yaş-a-mak, turş-u-mak, su-sa-mak, şır-ılda-mak, du-ruh-mak gibi.  



Azerbaycan Türkçesindeki birleşik fiillerinin, dilin doğal gelişiminde büyük 

öneminin  olduğu  vurgulanan  bu  kısımda,  bir isimle bir fiilden meydana gelen 

birleşik  fiillerin  çokluğuna  dikkat  çekilmektedir  ve  bu  bakımdan  Azerbaycan 

Türkçesinin dünyanın en zengin dilleri arasında olduğuna işaret edilmektedir. Bu 

konuyla  ilgili  olarak  “tutmak”  fiilinin  birleşikleri  ile  yirmi  altı  tane  örnek 

verilmiştir. Azerbaycan Türkçesinde birleşik fiillerin idi-, imiş-, di-, miş-, ol-, et-, 



bil

gibi  fiillerin  başka  bir  fiille  veya  isimin  bir  fiille  birleşmesinden  meydana 

geldiği belirtilmektedir (s. 202-205).  

Azerbaycan Tür

kçesinde  de  Türkiye  Türkçesinde  olduğu  gibi  kalın  sesli 

mastarların –mak ve ince sesli mastarların –mek ekiyle bittiğine dikkat çekilmiştir 

(s. 206-207).  

Fiillerde olumsuzluk,  kökten sonra ve ekten önce gelen –ma  veya  –me 

olumsuzluk  ekleriyle  yapılır  ve  vurgu bu olumsuzluk eklerinden önceki hecede 

olur. 


Bunlardan başka diğer bazı dillerde de olduğu gibi fiilin başında gelen “ne” 

olumsuzluk  edatı  bulunmaktadır.  Bu “ne”  olumsuzluk  edatı  fiilin  başına  geldiği 

zaman fiile başka bir olumsuzluk ekinin gelmesi gerekmez. Örnek: Ne içeri gelir, 

ne de goyub gedir (

İçeri gelmir, goyub getmir, anlamındadır) (s. 208-209).  

Geçişli ve geçişsiz fiiller, türlerine ve aldıkları eklere göre geniş bir şekilde 

anlatıldıktan  sonra  çeşitleri  bakımından  etken  ve  edilgen  olarak  iki gurupta 

incelenmiştir. Dönüşlü fiillerin –n ve –l olmak üzere iki ekinin olduğu belirtilmiş 

ve daha sonra da işteş ve ettirgen fiiller hakkında bilgi verilmiştir (s. 210-227).  

“Fiillerde zaman” konusu “geçmiş zaman, şimdiki zaman, gelecek zaman” 

başlıkları altında incelenmiştir. Bunlardan “geçmiş zaman” konusu “bilinen geçmiş 

zaman (mazi mutlak), 

öğrenilen geçmiş zaman (mazi nakli), sürekli geçmiş zaman 

(

şimdiki  zamanın  hikayesi/mazi  istimrari),  uzak  geçmiş  zaman  (mazi baid)  diye 



dört zamana ayrılmış, daha sonra şimdiki zaman ve geniş zaman konuları işlenmiş 

ve  bu  zamanların  her  biriyle  olumlu  ve  olumsuz  olarak  fiil  çekim  tabloları 

hazırlanmıştır (s. 228-240).  

“Fiillerde  şahıs”  başlığı  altında  fiillerin  kök,  zaman  eki  ve  şahıs  ekleri 

hakkında ayrıntılı olarak bilgi sunulmuştur (s. 241-248).  

“Fiillerin şekilleri” başlığı altında zaman ve şahıslara göre fiillerde meydana 

gelen  değişmeler,  fiilin mastar,  emir,  haber,  gereklilik,  istek,  şart  ve  benzeri 

durumlarına göre ayrı ayrı incelenerek tablolar halinde örnekleri verilmiştir (s. 249-

292).  

“Fiilin genel şekilleri” başlığı altında ise yeterlilik, fiillerin soru şekli, zarf 



(

bağ) fiiller ve zarf (bağ) fiil yapan ekler anlatılmıştır (s. 293-313).  

“Zarflar” konusu, 

“hal  zarfları”  basit  hal  zarfları,  türemiş  hal  zarfları  ve 

birleşik hal zarfları; “zaman zarfları” basit zaman zarfları, türemiş zaman zarfları 

ve birleşik zaman zarfları; “yer zarfları” basit yer zarfları, türemiş yer zarfları ve 

birleşik  yer  zarfları  ve  “miktar  zarfları”  basit  miktar  zarfları,  türemiş  miktar 

zarfları,  birleşik  miktar  zarfları  olmak  üzere  üçer  başlık  altında  anlatılamaya 

çalışılmıştır (s. 314-323).  



AZƏRBAYCAN DÜNYA ƏDƏBIYYATİNDA Beynəlxalq Simpoziumun materialları 

40 


 

“Ünlem  (

nida)”  başlığı  altında  ünlemler  ve  çeşitleri  hakkında  açıklama 

yapılmıştır (s. 324-325).  

“Yansımalar”  konusu,  “basit  yansımalar,  türemiş  yansımalar,  birleşik 

yansımalar” başlıkları altında sunulmuştur (s. 326-329).  

“Edatlar ve bağlaçlar” konusu “basit edatlar ve bağlaçlar, türemiş edatlar ve 

bağlaçlar, birleşik  edatlar ve  bağlaçlar”  başlıkları  altında  örneklerle incelenmiştir 

(s. 330-345).  

“Ünlemler ve deyimler konusunda da Azerbaycan Türkçesinde en çok 

kullanılan  bazı  deyimler  ve  ünlemler  hakkında  açıklama  yapılarak  örnekler 

verilmiştir (s. 346-350).  

Eserin sonunda kaynakça yer almaktadır.  

Sonuç olarak; her konusunun sonunda 

konuya  ait  çok  sayıda  alıştırma  ve 

soru bulunan ve Türk diline ait önemli birçok kaynaktan yararlanılarak hazırlanan 

eserin Azerbaycan Türkçesinin dilbilgisini öğretmeyi, bu konuda çalışma yapacak 

olanlara yardımcı olmayı amaçladığı anlaşılmaktadır. Esrin yazarı Dr. Muhammed 

Taki  Zehtabi’nin  bu  ve  bunların  dışındaki  eserlerinin  Azerbaycan  Türkçesini 

öğrenecek ve öğretecek olanlara katkısının olacağını söylememiz yerinde olur.  

 

Eser adı: Destur-e Zeban-e Azerbaycani  

Yazar adı: Behzad Behzadi  

Yayına hazırlayanlar: Feridun Muhammedi & Kave Fazlı Halef 

Basım  yeri: Tahran,  2007, Faslname-ye Azeri,  be zaban-e Türki ve Farsi

Mecele-ye ferhengi,  ectimai,  edebi,  honeri  (beynelmileli), 

İntişarat-e Eldar ve 

İntişarat-e Aşina, s. 590.  



Önsöz: Hasan Riyazi (

Ildırım) 

Eser, 

İran’da yaşayan Azerbaycan Türklerine Arap-Fars alfabesiyle yazılan 



Azerbaycan Türkçesini okuyup yazabilenlerin yararlanabilmesi ve daha önce bu 

alanda  yapılan  çalışmalardaki  eksikliklerin  giderilmesi  düşüncesiyle  ve 

Azerbaycan Türkçesinin dilbilgis

i kurallarını öğrenmek isteyenlerin en doğru ve en 

kolay  şekilde  kendi  kendilerine  öğrenebilmeleri  amacıyla  kaleme  alınmıştır. 

Behzad Behzadi, 

şimdiye kadar bu alanda hazırlanan eserlerdeki eksiklikleri kendi 

eserinin  giriş  bölümündeki  Azerbaycan  Türkçesinin  yapısının  anlatıldığı  kısımda 

şöyle özetlemektedir (s. 21-28): 

Arap-


Fars alfabesinin kullanılması Azerbaycan Türkçesinin dil özelliklerinin 

dikkatten kaçmasına sebep olmuştur.  

Farsçada  kullanılan  Arapça  ve  Farsça  deyimlerin  Azerbaycan  Türkçesinde 

karşılığı olduğu halde Azerbaycan Türkçesindeki karşılıkları kullanılmamıştır.  

Dilin  yapısı  esas  alınarak,  edebi  dil  kurallarına  riayet  edilmelidir.  Edebi 

dildeki  ve  halk  dilindeki  farklılıkları  ortaya  koymadan  her  ikisini  esas  gösterip 

karışık örnekler verilmiştir.  

Türkiye  Türkçesi  dil  kuruluş  kaidelerinin  birçoğu  yanlışlıkla  Azerbaycan 

Türkçesi  dili  kuruluş  kurallarının  yerine  kullanılmış  veya  Türkiye  Türkçesinden 

ifadeler ve örnekler alınmıştır.  

Azerbaycan Cumhuriyeti kaynaklarından yararlanılarak kullanılan metinler-

de veya yapılan tercümelerde İran Azerbaycan’ı Türkçesinde bulunmayan Avrupa 

dillerinden  alınma  söz  ve  deyimlerin  olması  İran  Azerbaycan’ı Türkçesinde  yeni 

problemler oluşturmuştur.  






Dostları ilə paylaş:
1   ...   14   15   16   17   18   19   20   21   ...   273


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə