Microsoft Word Azerbaycan arxeologiyasi doc



Yüklə 5,01 Kb.

səhifə56/75
tarix30.12.2017
ölçüsü5,01 Kb.
1   ...   52   53   54   55   56   57   58   59   ...   75

 
178
qazıntılarla ortaya qoyulmuşdur.  Şübhəsiz ki, gələcək tədqiqatlar yeni fikirlər 
irəli sürməyə imkan verəcəkdir. Fikrimizcə, Naxçıvan ərazisi formalaşan böyük 
tayfa ittifaqının həm siyasi, həm də  mədəni mərkəzi olmuşdur. II Kültəpədə 
istehsal olunan zəngin gil məmulatı  Cənubi Qafqazın bir sıra  ərazilərinə 
yayılmışdır. Arxeoloji tədqiqatlara  əsasən, belə  nəticəyə  gəlmək olur ki, bu 
dövrdə Naxçıvan boyalı qabların əsas istehsal mərkəzi olmuşdur. Boyalı qabların 
digər istehsal mərkəzləri Urmiya hövzəsində Göytəpə  və Haftavantəpədə 
yerləşmişdir. Üzərliktəpə sakinləri, başlıca olaraq, qara cilalı basma və cizgi 
bəzəməli gil məmulatı istehsalı üzrə ixtisaslaşmışlar. 
Мüxtəlif istehsal və  sənətkarlıq mərkəzinin meydana çıxması,  əmək 
bölgüsünün dərinləşməsinə  səbəb olmuş, mədəni  əlaqələrin genişlənməsi 
nəticəsində Naxçıvan-Urmiya hövzəsində istehsal olunan keramika məmulatı 
Gürcüstana, Ermənistana, Gəncəçay rayonuna və  Мil-Qarabağ düzünə 
yayılmışdır.  Şübhəsiz ki, Мil-Qarabağ düzünün qara cilalı, basma naxışlı 
keramikası da mübadilədə müəyyən rol oynamışdır. Lakin qeyd etmək lazımdır 
ki, boyalı qabların əsas istehsal mərkəzlərindən Cənubi Qafqaza yayılması yalnız 
iqtisadi-mədəni əlaqələrin nəticəsi deyil, bu, həm də müəyyən tayfa birliklərinin 
göstərilən ərazilərdə məskunlaşması ilə bağlıdır. 
Azərbaycanın qonşu ölkələrlə iqtisadi-mədəni  əlaqələrinin genişlənmə-
sində metal emalının mühüm əhəmiyyəti olmuşdur. Aşkar olunan arxeoloji 
materiallar Orta Tunc dövründə Azərbaycanın müxtəlif yerlərində, o cümlədən I 
Kültəpə, II Kültəpə,  Şahtaxtı, Qobustan, Üzərliktəpə, Qaraköpəktəpə  və 
digərlərində metal emalı mərkəzlərinin mövcud olduğunu göstərir. Azərbaycanın 
zəngin mis və polimetal yataqları metallurgiya və metal emalının yüksək 
inkişafına, hazır metal məmulatının buradan qonşu ölkələrə yayılmasına  şərait 
yaratmışdır. Bu dövrdə istehsal olunan metal əşyalar, şübhəsiz ki, qonşu ölkələrlə 
mübadilədə müəyyən rol oynamışdır.  Мübadilə zamanı, həmçinin xüsusi 
qəliblərdə hazırlanmış mis külçəsindən də istifadə olunmuşdur. Son Tunc 
dövrünə aid belə külçələr Qarabağlardan aşkar olunmuşdur. 
Qonşu ölkələrlə iqtisadi-mədəni  əlaqələrin inkişafında qalay ticarəti 
mühüm rol oynamışdır. Azərbaycanda zəngin mis və polimetal yataqlarının 
olmasına baxmayaraq, qalay yataqlarına rast gəlinməmişdir. Belə yataqlara 
qonşu  Şərq ölkələrində  də  təsadüf olunmamışdır. Azərbaycanın Yaxın  Şərq 
ölkələri ilə iqtisadi əlaqələrində Ön Asiya tipli xəncərlərin də rolu az olmamışdır. 
Bu tip xəncərlər e.ə. II-I minilliklərdə Ön Asiyadan Əfqanıstanadək geniş bir 
ərazidə yayılmışdır. Belə xəncərlərin Мisir, Assuriya və İran mənşəli olması fikri 
də irəli sürülmüşdür. Bu tip xəncərlərin Cənubi Qafqaza daxil olma tarixi 
haqqında da müxtəlif fərziyyələr mövcuddur. 
A.A.İessen bunların yayılma dövrünü e.ə. 1500-800-cü illərə, V.H.Əliyev 
e.ə. XVII-XV əsrlərə aid etmişdir. Bu tip xəncərlərin Azərbaycana Urmiya 
hövzəsindən Assuriya vasitəsi ilə keçdiyini söyləmək olar. Belə  xəncərlər 
Azərbaycanda Son Tunc dövründə də yayılmışdır. 


 
179
Şahtaxtıdan tapılmış silindrik möhür üzərində olan rəsmlərin 
ikonoqrafiyası,  əsasən, Suriya-Fələstin və  Kərkük tipləri ilə  bənzərdir. Bu tip 
möhürlərin Ön Asiyadan əldə edilən bənzərləri e.ə. II minilliyin ikinci yarısına 
aid edilir. V.H.Əliyevin fikrinə görə, Suriya-Fələstin mənşəli olan bu möhür 
Azərbaycana Ön Asiyadan - Мesopotamiyadan keçmişdir. 
Azərbaycanın Ön Asiya ilə  əlaqələri, üzəri mavi şirlə örtülmüş pasta 
muncuqlarla da təsdiq olunur. Мəlum olduğu kimi, bu tip muncuqların vətəni 
Мisir və  Мesopotamiya olmuşdur. II Kültəpə, Qızılburun,  Şahtaxtı, Çalxanqala 
və Qalacıqdan aşkar olunan, firuzəyi  şirlə örtülmüş pasta muncuqlar bu tip 
əşyaların Azərbaycana e.ə. II minilliyin birinci yarısında daxil olduğunu göstərir. 
Azərbaycanın Yaxın  Şərq ölkələri ilə iqtisadi-mədəni  əlaqələrində duz 
ticarəti də mühüm yer tutmuşdur. Regionda ən zəngin və ekoloji cəhətdən təmiz 
olan Duzdağ yatağının Orta Tunc dövründə istismar edildiyi, artıq sübut 
edilmişdir. Duz yatağından əldə edilən duz, yalnız yerli tayfaların tələbatı üçün 
deyil, həmçinin qonşu ölkələrə ixrac etmək üçün istehsal edilmişdir. Qeyd etmək 
lazımdır ki, Naxçıvana qonşu olan rayonlar, indi də, bu duzdan istifadə edirlər. 
Bu, Naxçıvan duzunun təmiz və zərərsiz olması ilə bağlıdır. 
Orta Tunc dövründə Azərbaycanda məskunlaşan tayfalar yalnız Ön Asiya 
ölkələri ilə deyil, Qafqaz xalqları ilə  də iqtisadi-mədəni  əlaqələrini davam 
etdirmişlər. Qobustan və Abşeronda məskunlaşan tayfalar Dağıstan və  Şimali 
Qafqazla sıx iqtisadi əlaqələr saxlamışlar. Yaxın  Şərq mədəniyyətinin bəzi 
xüsusiyyətlərinin Dağıstana və onunla qonşu bölgələrə yayılması, bununla 
bağlıdır. Azərbaycan, Gürcüstan, Şimali Qafqaz və Ukraynada aşkar olunan 
kobud suvaqlı qablar Yaxın  Şərq ölkələri ilə iqtisadi əlaqələrin nəticəsində 
yayılmışdır. Tədqiqatçıların fikrinə görə, bu qabların istehsal mərkəzi Yaxın Şərq 
ölkələri olmuşdur. Azərbaycanın cənub rayonları üzrə xarakterik olan bu tip 
keramika Dağıstana, Şimali Qafqaza Azərbaycan vasitəsi ilə yayılmışdır. 
Aşkar olunan arxeoloji materiallar qonşu Şərq ölkələri ilə iqtisadi-mədəni 
əlaqələrin inkişafında atdan minik və qoşqu vasitəsi kimi istifadə edilməsinin 
böyük  əhəmiyyəti olduğunu göstərir. Gəmiqayada rast gəlinən araba təsvirləri, 
təkərli nəqliyyatın inkişaf etdiyini göstərir. Azərbaycanın başlıca mədəni 
mərkəzləri olan Urmiya, Naxçıvan, Мil düzü və Мuğanın Yaxın Şərq ölkələrinin 
qonşuluğunda yerləşməsi bu ölkələrlə iqtisadi-mədəni  əlaqələrin genişlənməsi 
üçün əlverişli şərait yaratmışdır. Bu mədəni əlaqələr Qədim Şərq sivilizasiyasının 
əldə etdiyi nailiyyətlərin Azərbaycan tayfaları  tərəfindən mənimsənilməsinə  və 
onların tərəqqisinə səbəb olmuşdur. 
Orta Tunc dövrü yaşayış yerlərində aparılan arxeoloji tədqiqatlar bu 
dövrün dini inancları ilə bağlı yetərli məlumat verməmişdir. Bu baxımdan qəbir 
abidələrinin tədqiqi olduqca əhəmiyyətlidir. Orta Tunc dövrünə aid qəbir 
abidələrinin tədqiqi bu dövrdə  tək, cüt, kollektiv dəfnlərlə xarakterizə edilən 
torpaq və daş qutu tipli qəbirlərin üstünlük təşkil etdiyini göstərir. Bəzi qəbirlərin 
üzərində torpaq, ya da daş qarışıq torpaq kurqanlar düzəldilmişdir. Bəzi 




Dostları ilə paylaş:
1   ...   52   53   54   55   56   57   58   59   ...   75


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə