Kamran qəDİRLİ ulduzlar dəNİZİ



Yüklə 320,02 Kb.

səhifə11/11
tarix30.12.2017
ölçüsü320,02 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11

 

69

nir. Bu fikir Əl-Həcc, Əs-Səcdə, Əl-Məaric surələ-



rində çox gözəl əks olunub:  

“...Rəbbinin dərgahında bir gün sizin say-

dığınızın min ili kimidir” (Əl-Həcc, ayə 47), “O, 

göydən yerə qədər olan bütün işləri idarə edir. Son-

ra həmin işlər sizin saydığınızın (dünya ilinin) min 

ilinə  bərabər olan bir gündə (qiyamət günündə) 

Ona (Allah dərgahına) yüksələr” (Əs-Səcdə, ayə 

5), “Mələklər və ruh (Cəbrail) onun dərgahına 

(dünya ili ilə müqayisədə) müddəti əlli min il olan 

bir gündə qalxarlar (“Əl-Məaric”, ayə 4). 

Bu ayələrdə zaman ölçüsünün məkan daxi-

lində müxtəlif olması fikri önə çəkilmişdir. İnsan-

ların saydıqları günlərin, illərin Allah dərgahında 

bizə məlum olmayan başqa ölçülər əldə etdiyi bil-

dirilir. Ona görə də, “göylərin, yerin və onlar ara-

sında olanların” 6 günə yaradılması heç də təəccü-

blü olmalı deyil. 

Quranda “Göylərin, yerin və onlar arasında 

olanların” yaradılması ilə bağlı digər ayələrdə  də 

məlumatlar verilir. “Biz göyləri, yeri və onlar arasın-

da olan hər şeyi yalnız haqq ədalətlə yaratdıq...” (Əl-

Hicr, ayə 85), “Göylərdə və yerdə, onların arasında 

və torpağın altında nə varsa Onundur” (Taha, ayə 6), 

“Biz göyü, yeri və onların arasında olanları oyun-

oyuncaq yaratmadıq” (Əl-Ənbiya, ayə 16). 

 

70



Göründüyü kimi, müxtəlif surələrdə yerlə 

göy arasında daha nələrinsə olmasına diqqət çə-

kilir. Yalnız XX əsrdə astronomlar böyük teleskop-

lar vasitəsilə kainatda boşluq hesab etdiyimiz fəza-

nın heç də boş olmadığını, ulduzlar və qalaktikalar 

arası  fəzada qaz-toz zərrəciklərinin varlığını sübut 

etdilər. Böyük ölçülərə malik olan bu qaz-toz his-

səciklərində o qədər kütlə  yığımı vardır ki, onlar 

nəinki bir ulduzun, hətta milyonlarla ulduzun və 

qalaktikanın yaranmasına kifayət edər.  

Alimlərin tədqiqatları göstərir ki, Yer şəraitində 

bir çox ağır metalların, o cümlədən dəmirin  əmələ 

gəlməsi qeyri-mümkündür. Günəşin istiliyi belə, də-

mir elementinin əmələ gəlməsi üçün yetərli deyil. Bu-

nun üçün bir neçə milyon dərəcə istilik lazımdır. On-

da belə bir sual ortaya çıxır ki, dəmir necə yaranmış, 

hardan meydana gəlmişdir? Bu barədə “Qurani-Kə-

rim”in  Əl-Hədid surəsinin 25-ci ayəsində çox dəqiq 

ifadə  işlədilmişdir. “Biz dəmiri də endirdik ki, onda 

böyük bir qüvvət və insanlar üçün faydalar vardır”. 

“Qurani-Kərim”in araşdırıcıları buradakı “endirilmə” 

sözünü, məhz dəmirin göydən yerə endirilməsini 

Allah tərəfindən endirilməsi kimi izah edirlər. 

“Sən pak və müqəddəssən! Sənin bizə öyrətdik-

lərindən başqa biz heç bir şey bilmirik. Hər şeyi bilən, 

hökm və hikmət sahibi Sənsən” (Bəqərə, ayə 32). 



 

 


 

71

SON SÖZ 



 

Bu kitabın yazılması üçün çoxlu vaxt lazım 

oldu. Mən tez-tez ədəbiyyatlara, astronomiyaya aid 

dərsliklərə, hətta rus dilində yazılmış kitablara mü-

raciət edir, bunlarla yanaşı ensiklopediyalardan də-

yərli məlumatlar əldə edirdim. Bu məlumatları əldə 

edərək Nizami Gəncəvinin, Nəsrəddin Tusinin, 

Bəhmənyarın, Fərabinin, Əli Quşçunun, Uluqbəyin 

və digər görkəmli insanların astronomiyaya, 

riyaziyyata, fəlsəfəyə, kainata aid dəyərli fikirlərini 

öyrənib onların həyatı ilə tanış oldum. Nizaminin 

dəyərli misraları ilə desək:  

  

  

Dünyada 



nə qədər kitab var belə, 

  

Çalışıb, əlləşib gətirdim ələ. 



 Oxudum, oxudum, sonra da vardım, 

 

 Hər gizli xəznədən bir dür çıxartdım. 



 

 

Bu dürü də  çıxartmaqda mənə atam kömək 



etdi. Mən bu kitabı yazmaqla çox dəyərli kəlamlar 

və önəmli məlumatlar əldə etdim. Kitabları mütaliə 

edib, oradan fikirləri analiz etməyi öyrəndim. 

 Kitabın yazılması üçün mənə kömək edənlərə 

adamlara, başda atam olmaqla hamısına təşəkkür 

edirəm. 


 

72

Sən demə, kitab yazmaq elə də asan iş deyil-



miş. Bir suala cavab tapmaq üçün onlarla kitab 

oxumaq lazım gəlirmiş. Müxtəlif kitab-jurnallarda-

kı, ensiklopediyalardakı, internet səhifələrindəki, 

“Qurani-Kərim”dəki kainata aid fikirləri araşdır-

maq, analiz etmək, cəmləşdirmək və onlarla bəra-

bər öz fikirlərini də araya gətirmək  əziyyətli iş 

imiş.  

 

 



 

 Xəzinə axtarmaq istəsə biri, 

 

 Gərək unutmasın çətinlikləri. 



 

     (N. 

Gəncəvi) 

 

 

 

 

  

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

  


 

73

KİTABDA ADLARI ÇƏKİLMİŞ MƏŞHUR 



İNSANLAR 

 

Albert Eynşteyn (1879-1955) – alman fiziki, Nobel



 

mükafatı laureatı. Onun ən mühüm elmi nailiyyəti nisbilik nə-

zəriyyəsidir. Bu ona dünya şöhrəti qazandırmışdır. Xüsusi nis-

bilik nəzəriyyəsi müasir zərrəciklər nəzəriyyəsində və nüvə fi-

zikasında, ümumi nisbilik nəzəriyyəsi isə astronomiyada və 

kosmologiyaya aid problemlərin həllində mühüm rol oynayır.  

 Aristotel (b.e.ə. 384-322) – qədim yunan filosofu, ensi-

klopediyaçı alim. Aristotel təbiətşünaslıq, tarix, məntiq, etika 

və b. elmlərə aid əsərlər yazmışdır. Aristotelə görə Yer dünya-

nın mərkəzində yerləşir və sferik formadadır 

 

Bəhmənyar ibn Mərzban Əbülhəsən ( ? – 1066 ) – Azər-



baycan filosofu. O, İbn Sinanın şagirdi və davamçısıdır. Bəh-

mənyar hərəkət, məkan və zaman kateqoriyalarının  şərhini 

vermiş, onların vəhdətini, bir-birindən ayrılmazlığını gös-tər-

mişdir. O, fəlsəfəyə aid bir çox əsərlərin müəllifidir. 

Biruni (973-1048) – Əbu Reyhan Məhəmməd  İbn 

Əhməd əl-Biruni əl Xarəzmi, ensiklopediyaçı özbək alimi. Bir-

uni riyaziyyat, fizika, astronomiya, coğrafiya, mineralogiya və 

d. elmlərə aid 150-dən çox əsər yazmışdır. 

 Eratosfen 

Kirenli 


(b.e.ə. 276-194) - qədim yunan alimi. 

Riyaziyyatda sadə  ədədlərin toplanması üçün üsul vermişdir. 

Yer meridianını ilk dəfə ölçmüşdür. Xronologiya, astronomiya, 

ədəbiyyat, fəlsəfə və musiqiyə dair əsərləri vardır. 

 Əli Quşçu (1400-1474) – tanınmış türk astronomu. Doğulduğu 

yer məlum deyil. İlk təhsilini Səmərqənddə aldıq-dan sonra 

Uluqbəydən riyaziyyat və astronomiyanı öyrənmiş, Səmərqənd 

rəsədxanasının müdiri təyin olunmuşdur. 

Fərabi (870-950) – Əbu Nəsr Məhəmməd İbn Məhməd 

Əl-Fərabi Orta Asiyanın Fərab  şəhərində doğulmuş  və oranın 

 

74

adı ilə  də  şöhrət tapmışdır. Dövrünün ən məşhur filosofu və 



alimi hesab edilir. Deyilənlərə görə, yetmişə qədər dil bilirmiş. 

Aristoteldən sonra ikinci o tanınırdı. 

İbn Sina (980-1037) – Əbu  Əli Hüseyn İbn Abdullah, 

ensiklopediyaçı Orta Asiya alimi, filosof, həkim, təbiətşünas. 

Onun ərəb və fars dilində 250-yə qədər əsəri dövrümüzə qədər 

gəlib çıxmışdır. 

İbrahim Haqqı  Həzrətləri (1703-1780) – türk alimi. O, 

tibb, riyaziyyat və əsasən də astronomiya ilə dərindən məşğul 

olmuşdur.  İbrahim Haqqı  Həzrətləri kainatın Allah tərəfindən 

yaradıldığını Quran ayələri əsasında sübut edirdi. 

 Kopernik Nikolay (1473-1543)  –  polyak astronomu, helio-

sentrik nəzəriyyənin tərəfdarı. Kopernik Ptolomeyin geosentrik 

nəzəriyyəsini antik astronomiyanın görkəmli mü-vəffəqiyyəti 

kimi qeyd etmiş, lakin onun səhv olduğunu söyləmişdir. 

Kopernikin tədqiqatlarının nəticələri “Göy sferasının 

dolanması haqqında” əsərində cəmlənmişdir. 

Qalileo Qaliley (1564-1642) – italyan fiziki, mexanik, 

astronom və filosof, Kopernikin davamçısı. Qaliley 1609-cu 

ildə 3 qat, daha sonra isə 32 qat böyüdən teleskop düzəltmişdir. 

Bunun vasitəsilə Yupiterin dörd peykini, Ayın səthindəki 

dağları, Günəşin fırlanmasını və ondakı ləkələri kəşf etmişdir. 

Qaliley müəyyən etmişdir ki, Qalaktika külli miqdarda ul-

duzdan ibarətdir. Bu müşahidələr Aristotelin “İdeal qübbəsini” 

alt-üst etdi. “Ulduzlara dair xəbərlər”  əsərinə  və teleskopun 

ixtirasına görə Qaliley Roma Elmlər Akade-miyasına üzv se-

çildi. 


 Leonardo da Vinçi (1452-1519) – böyük italyan rəssamı, 

heykəltəraş, riyaziyyatçı, mexanik və mühəndis. Leonardo da 

Vinçi “Mono Liza” (“Cokonda”), “Müqəddəs Anna Məryəm 

və körpə  İsa ilə”, “Xaç suyuna çəkilən  İoann” və digər 

tabloları ilə  məşhur olmuşdur. Fizikanın  ən müxtəlif sahələr-

ində mühüm kəşfləri vardır. Teleskopun, müxtəlif uçan apa-




 

75

ratların, paraşütün və s. konstruksiyalarını vermiş, anatomik 



tədqiqatlarla məşğul olmuşdur. 

Nəsrəddin Tusi (1201-1274) – Məhəmməd  İbn Həsən, 

ensiklopediyaçı Azərbaycan alimi, Marağa astronomiya rəsəd-

xanasının yaradıcısı. Tusi astronomiya, riyaziyyat, xüsusən 

həndəsə, coğrafiya, tibb, mineralogiya və b. elmlərə aid dəyərli 

əsərlərin müəllifidir.  

 Nizami  Gəncəvi (1141-1209) – dahi Azərbaycan  şairi və 

filosofu. Əsl adı İlyas Yusif oğludur, Nizami isə onun təxəllü-

südir. Azərbaycanın Gəncə şəhərində anadan olmuş, həmin şə-

hərdə  təhsil almış, yaşayıb yaratmış  və  Gəncədə  də  vəfat et-

mişdir. 

Platon (b.e.ə. 428-348) – qədim yunan filosofu, əsl adı 

Aristokladır. Sokratın tələbəsi, Aristotelin müəllimi olmuşdur. 

30-a qədər fəlsəfi dialoq və məktubun müəllifidir. 

Ptolomey Klavdi (

≈87-165) – qədim yunan alimi, 

dünyanın geosentrik sisteminin banisi. O, ömrünün çox hissə-

sini İskəndəriyyədə keçirmiş, burada astronomik müşa-hidələr 

aparmışdır (127-151). Əsərləri astronomiyanın, coğ-rafiyanın, 

optikanın inkişafına böyük təsir göstərmişdir. Ən mühüm əsəri 

13 kitabdan ibarət “Almagest”dir. N.Tusi bu əsəri yenidən işlə-

yərək “Təhrif əl- Məcəsti” əsərini yazmışdir.  

Tit Lukretsi (b.e.ə. I əsr) – gədim Roma şairi, materialist 

filosof. Lukretsiyə görə kainat dəyişməz, bölünməz, bir-birin-

dən çəki və formasına görə  fərqlənən ilkin maddi və  əbədi 

cismlərdən ibarətdir. Lukretsinin ideyaları  İntibah dövrünün 

materialist fəlsəfəsinin inkişafına təsir göstərmişdir. 

 Uluqbəy (1394 - 1449) – Məhəmməd Tarağay, tanınmış özbək 

astronomu, riyaziyyatçı. Teymurilər xanədanının hökm-darı 

olan Uluqbəy Səmərqənddə  məşhur rəsədxana yarat-mışdır. 

Alimlərin cəm olduğu bu rəsədxanada dünyada ilk dəfə olaraq 

dəqiq ulduz cədvəli yaradılmışdır.  

 

76



 Əlavə

 

 



Ulduz  

 bürclərinin  

 adları

 

Наименование



 созвездий 

 Ulduz 


bürclərinin  

 adları


 

Наименование 

 созвездий

 

 1 



 2 

 3 


 4 

Andromeda 

Arabaçı 

Balıqlar  

Balina  

Böyük Ayı  

 

Böyük Köpək 



Buğa 

Buqələmun 

Cənub 

Üçbucağı 



Canavar 

Cənnət Quşu 

 

Cənub Balığı 



Cənub Hidrası 

Cənub Xaç 

Cənub İlanı 

Cənub Tacı 

 

Dayça 


Delfin 

Dolça 


Dovşan 

Durna 


Eridan 

Əjdaha 


Əkizlər 

Əqrəb 


Андромеда 

Возничий 

Рыбы 

Кит 


Большая  

 Медведица 

Боьшой Пес 

Телец 


Хамелеон 

Южный 


 Треугольник 

Волк 


Райская 

 Птица 


Южная рыба 

Южная Гидра 

Южный Крест 

Южный Змей 

Южная  

 Корона 


Жеребенок 

Дельфин 


Водолей 

Заяц 


Журавль 

Эридан 


Дракон 

Близнецы 

Скорпион 

Heykəltəraş

Hidra 

Hindli 


İlan 

İlandaşıyan 

Kasa 

Kassiopeya 



Kərtənkələ 

Kiçik Ayı 

 

Kiçik Köpək 



Kiçik Şir 

Kil 


Kompas 

Qalxan 


Qarğa 

Qartal 


Qız  

Qızıl Balıq 

Qoç 

Qu 


Qurbangah 

Lira  


Mikroskop 

Milçək 


Mişar 

Şəbəkə 


Şimal Tacı 

Şir 


Скулпьтор 

Гидра 


Индеец 

Змея 


Змееносец 

Чаша 


Кассиопея 

Ящерица 


Малая  

 Медведица 

Малый Пес 

Малый Лев 

Киль 

Компас 


Щит 

Ворон 


Орел 

Дева 


Золотая Рыба 

Овен 


Лебедь 

Жертвенник 

Лира 

Микроскоп 



Муха 

Резец 


Сетка 

Сев. Корона 

Лев 



 

77

Feniks 



Göyərçin 

Göyərtə 


Günyə 

Herkules 

Naxırçı 

Nasos 


Oğlaq 

Ox 


Oxatan 

Oktant 


Onikiulduz 

 

Orion 



Peqas 

Persey 


Pərgar 

Rəssam 


Saat 

Sefey 


Sekstant 

Sentavr


 

Феникс 


Голубь 

Корма 


Наугольник 

Геркулес 

Волопас 

Насос 


Козерог 

Стрела 


Стрелок 

Октант 


Столовая  

 Гора 


Орион 

Пегас 


Персей 

Циркуль 


Живописец 

Часы 


Цефей 

Секстант 

Центавр 

Soba  


Tazılar 

Teleskop 

Təkbuynuz 

Tərəzi  


Tovuz 

Tukan 


Tülkü 

Uçan Balıq 

Üçbucaq 

Vaşaq 


Veronikanın  

 Saçları 

Yelkən 

Zürafə 


 

Печь 


Гончие Псы 

Телескоп 

Единорог 

Весы 


Павлин 

Тукан 


Лиса 

Летучая Рыба 

Треугольник 

Рысь 


Волосы 

 Вероники 

Паруса 

Жираф 


 

 

  



 

 

 



 

 

 

 

 



 

 

 



78

 

Ədəbiyyat 

 

1. Abçik V. Kapitan Nemonun torpedası. 



Bakı, 1984. 

2. Ayna uşaq ensiklopediyası: “Elm və texni-

ka”, “Kosmos”, “Yer kürəsi”, “Ulduzlar”. Bakı, 

2004. 


3. Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası. II, III, 

V, VI, VII cildlər. Bakı, 1980. 

4. Dubrovitski İ., Orlov V. 33 suala 33 cavab. 

Bakı: Uşaqgəncnəşr,1962. 

5. Qurani-Kerim və türkce açıklamalı tercü-

mesi. Ali özek başkanlığında. Suudi Arabistan 

Krallığı. Medine, 1987. 

6. Qurani-Kərim. (Azərbaycan dilində) / Tər-

cümə edənlər: Ziya Bünyadov, Vasif Məm-mədəli-

yev. Bakı,1992. 

7. Harun Yəhya. Quran möcüzələri (Türkcə-

dən çevirəni Elşad Nuri). 

8. Mahmudov E. Ulduzlar yolumuzu gözlə-

yir. Bakı,1975. 

9. Nəsrəddin Tusi. Əxlaqi Nasir. Bakı,1989. 

10. Nizami Gəncəvi. Yeddi gözəl,  İskəndər- 

namə, Leyli və Məcnun, Xosrov və Şirin. 

11. Sədi Boraq. Yüz böyük türk. / Türkcədən 

tərcümə. Bakı, 1991. 



 

79

12. Uşaq ensiklopediyası.Bakı,1988. 



13. Vorontsov-Velyaminov B. Astronomiya. 

Dərslik. Bakı, 1967. 

14.  İnternet səhifələrindən məlumatlar: 

http://ru.wikipedia.orq/wiki;  

http://www.zvezdi-oriona.ru/177267.htm; 

http://www.newsru.com/world/06mar2007/

 

quasar_galaxy:html; 



http://www.kruqosvet.ru/articles

http://www.orexca.com/rus/people-



uzbekistan11.shtml

http://www.cultinfo.ru/fulltext/



 

1/001/008/119/265.htm; 

http://www.astro.alfaspase.net/spr/rec/34_01.htm

;  


http://astro.aznet.org/tusiaz.htm

http://www.gamoh.org/tusi.html



http://www.astronet.ru/db/map/

http://www.astronet.ru/db/msj/



http://astro.pu.ru./asatro/win/gallery/photo

http://astrosite.narod.ru/sters.html. 



15.  Ассовская  А.С.  Гелий  на  земле  и  во 

Вселенной. Ленинград, 1984. 

16.  Зигел  Ф.Ю.  Астрономическая  Мозаи-

ка. Москва, 1987. 

17.  Климишин  И.А.  Релятивистская  Ас-

трономия. Москва, 1989. 

 

80

18. Нарликар Дж. Гравитация без формул 



(перевод с английского). Москва, 1985. 

19. Новиков И.Д. Эволюция Вселенной. 

Москва, 1990. 

20. Прошлое и будущее Вселенной. Соста-

витель Морозова А.Д. Москва, 1986. 

21.  Школьный  астрономический  кален-

дарь на 1981/82 учебный год. Москва, 1981. 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

  

  



 

 

  



 

  

 



 


 

81

Mündəricat 

 

 

Ön söz …………………………………………….5  



Kitabın yazılma səbəbi…………………………...7 

Nəhayətsiz dəniz …………………………………9 

Ulduz nədir? Ulduz necə olur?………………….13 

Ulduzlar niyə işıq saçır?………………………...19 

Ulduzlar niyə toqquşmur?………………………22 

Günəş niyə yanıb qurtarmır? …………………...23 

Qalaktikalar haqqında. Bizim qalaktika………...25 

Ulduzlar ətrafında planetlər……………………..35 

Kainat sonsuzdurmu? Sonsuzluq nədir? ………..38 

Yer Günəşin, Günəş Qalaktikanın mərkəzi 

ətrafına fırlanır. Bəs sonra...? ………………….40 

Kainat necə yaranıb? …………………………...42 

Böyük partlayışa qədər …………………………46 

Kainatın öyrənilməsi …………………………...47 

Kainatın öyrənilməsində türk alimlərinin rolu …52  

Qurani-Kərim kainat haqqında …………………66 

Son söz ………………………………………….72 

Kitabda adları çəkilmiş məşhur insanlar ……….74  

Əlavə ……………………………………………77 

Ədəbiyyat ………………………………………79  



 

82

_______________________________________________________________________________________________________________________________'>______________________________________________________________________________________'>QEYD ÜÇÜN 



_________________________________________ 

_________________________________________

_________________________________________

_________________________________________

_________________________________________

_________________________________________

_________________________________________

_________________________________________

_________________________________________

_________________________________________

_________________________________________

_________________________________________

_________________________________________

_________________________________________

_________________________________________

_________________________________________

_________________________________________

_________________________________________

_________________________________________

_________________________________________

_________________________________________

_________________________________________

_________________________________________

_________________________________________

_________________________________________

 


Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə